Η ΕΞΟΔΟΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ ΣΤΙΣ 10 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1826
ΚΑΙ Η ΤΡΑΓΙΚΗ ΜΟΙΡΑ ΤΩΝ ΑΜΑΧΩΝ
Αντγος ε.α. Νικόλαος Κολόμβας,
Επίτιμος Διοικητής Γ Σ. Στρατού, Πτυχιούχος Νομικής Α.Π.Θ.
«Μισολόγγι: Χαρά της ιστορίας, Γη επαγγελμένη.
Πάνε εκατό χρόνια κι ας πάνε.
Η θύμηση άχρονη μπροστά σου θα γονατίζη».
Σ' αυτούς τους λίγους, αλλά τόσο μεστούς στίχους από το ποίημα του «Η Δόξα στο Μεσολόγγι»1, ο Μεσολογγίτης Εθνικός μας ποιητής Κωστής Παλαμάς έκλεισε όλο το μεγαλείο της θρυλικής εποποιίας του Μεσολογγίου. Και τα μεν ανυπέρβλητα πολεμικά κατορθώματα των ανδρείων υπερασπιστών του εξήρθησαν ιδιαίτερα από τους ιστοριογράφους, υμνήθηκαν διθυραμβικά από τους ποιητές και χιλιοτραγουδήθηκαν από τη λαϊκή μούσα.
Η τραγική, όμως, μοίρα των αμάχων, και ιδίως το παρατεταμένο και απερίγραπτο δράμα των γυναικοπαίδων, αν και δεν υπολείφτηκαν σε υπέρτατες θυσίες και δεν υστέρησαν σε απαράμιλλους ηρωισμούς, δεν δικαιώθηκε ανάλογα. Προκειμένου να μας δοθεί η δυνατότητα να διεξέλθουμε, έστω σε αδρές γραμμές, το τεράστιο και ανεξάντλητο, αλλά και σε πολλές περιπτώσεις ανεξιχνίαστο, θέμα της τύχης τους, θα περιοριστούμε σε περίληψη των εκτυλιχθέντων πολεμικών γεγονότων της τελευταίας πολιορκίας.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΗΓΗΘΕΝΤΩΝ
Στα μέσα Απριλίου του 1825 καταφθάνουν και πολιορκούν το Μεσολόγγι, για τρίτη2φορά, αμέτρητα ασκέρια Τούρκων και Αλβανών, που έμοιαζαν, κατά τον Κώστα Κρυστάλλη3, «σαν μαύρα σύννεφα βαριά που σβήνουνε τ' αστέρια», για να καθυποτάξουν αυτούς, που σύμφωνα με τον Σπυρίδωνα Τρικούπη4, «όταν το παν έκλινεν το γόνυ, ήσαν οι μόνοι οι οποίοι ήραν ακλινή την κεφαλήν».
Πίσω από τ' αδύνατα τείχη της πόλης βρισκόταν η δύναμη της Φρουράς, από4.000περίπου άνδρες. Ήταν μεσολογγίτες, ρουμελιώτες, ηπειροσουλιώτες, Θεσσαλοί, μακεδόνες, καθώς και 6.000 περίπου γυναικόπαιδα.
Ο παρών τότε Κοζανίτης Νικόλαος Κασομούλης5, ιστοριογράφος και Αγωνιστής, αναφέρει την αρχή των ταλαιπωριών των τελευταίων με τον αναγκαστικό εκπατρισμό τους:
«Αποκλεισθέντες οι Έλληνες εις το Μεσολόγγι, η πρώτη των φροντίς εστάθη να μεταφέρουν ταις φαμελλίαις των όλοι οι φαμελλίται εις Κάλαμον6, ή όπου δύναται ο καθείς και να μείνουν μόνο οι πολεμικοί άνδρες. Τούτο το μέτρον εστάθη το σωτηριωδέστερον και το οποίον έπειτα παραμεληθέν, μας έβλαψεν, όταν επέστρεψαν τα γυναικόπαιδα, καθώς θέλει ιδούμεν».
Κι αρχίζει η πολιορκία με αραιά στην αρχή και πυκνά στη συνέχεια πυρά απ' τα τουρκικά κανονιοστάσια, συνοδευόμενα από δελεαστικές προτάσεις για παράδοση, οι οποίες, με παρελκυστική αρχικά τακτική, τελικά απορρίπτονταν.
Στις8 Ιουνίου, απόπειρα των Τούρκων να πατήσουν τη νησίδα Μαρμαρού7στη ΒΔ. πλευρά της πόλης αποτυγχάνει.
Ακολουθούν οι πολύνεκρες μάχες τουΙουλίου-Αυγούστου8με περιφανείς νίκες των Ελλήνων, που κατέληξαν από εκεί και πέρα στη σαφή κάμψη της ορμής του εχθρού. Ήδη από τις24 Ιουλίουείχε καταπλεύσει και ο Ελληνικός στόλος υπό τον Ναύαρχο Ανδρέα Μιαούλη9, ο οποίος έλυσε τον κλοιό του Οθωμανικού στόλου,ανεφοδίασετους πολιορκούμενους και ανέκτησε τον έλεγχο της λιμνοθάλασσας.
Εξουθενωμένος πια ο σκληροτράχηλοςΚιουταχής, αναγκάζεται στις6 Οκτωβρίουν' αποσυρθεί στην τελευταία γραμμή των οχυρώσεών του και μέχρι τα ριζά του Ζυγού, αναμένοντας πλέον τη συνδρομή του ΑιγύπτιουΙμπραήμ.
Η ευνοϊκή, όμως, μέχρι τότε έκβαση των επιχειρήσεων, έκανε τους πολιορκημένους να υπερεκτιμήσουν τα αποτελέσματα. Έτσι, δεν είχαν την πρόνοια να εκμεταλλευτούν παραπέρα τις επιτυχίες τους και να εκμηδενίσουν πλήρως τις δυνάμεις του Κιουταχή, σε συνδυασμένη ενέργεια με τα σώματα της υπαίθρου, όπως άλλωστε τους πρότεινε ο έμπειρος και οξυδερκής Καραϊσκάκης10, επικεφαλής των τελευταίων. Και δυστυχώς, η κατάσταση αυτή του εφησυχασμού, της υπερβολικής ευφορίας και απρονοησίας -γνωστά ελαττώματα της φυλής- είχε οδυνηρές συνέπειες, όπως θα δούμε, στην τύχη των αμάχων.
Ο αυτόπτης Κασομούλης σχετικά ιστορεί:
«Ο Κος Ιωάννης Μάγερ11, συντάκτης των «Ελληνικών Χρονικών», θερμότερος εις τας πολεμικάς ευτυχίας μας, επήγεν εις Κάλαμον να μετακομίση την φαμελλίαν του. Εκεί εκοινοποίησεν εντόνως τον αποσυρμόν του πολιορκητού, επρόσθεσεν και τον αφανισμόν του, καθώς και την ασφάλειαν εις το εξής του Μεσολογγίου».
«Κάθε γυναίκα και τέκνα, οίτινες εξ μήνας δεν είχαν ιδή τους γονείς των και συζύγους, αλλά και άλλοι συγγενείς ενθαρρύνθησαν... και πλήθος φαμελλιών άρχισαν να εισέρχωνται εις το Μεσολόγγι...».
«Αι θροφαί άρχισαν να ελαττώνωνται, διότι όλαι αυταί αι νεόφερτοι ψυχαί ζούσαν από τα περισσεύματα των στρατιωτικών μερίδων».
Στο μεταξύ, περί τα τέλη Νοεμβρίου, ο Μιαούλης με τον Ελληνικό Στόλο αναγκάζεται ν' αποχωρήσει, στερούμενος εφοδίων, ενώ λίγο πριν είχε προτείνει: «να εμβαρκαρίσουν τα γυναικόπαιδα και να τα μεταβιβάσουν (εκ νέου) εις Κάλαμον». Ήταν όμως πια αργά. Οι στερήσεις και οι αναπόφευκτες μειώσεις που είχαν υποστεί τα γυναικόπαιδα μακριά από τα σπίτια τους, έκαναν τους περισσότερους αρχηγούς των οικογενειών να μη θέλουν πλέον να τα αποχωριστούν.
Αλλά για τις συνθήκες διαβίωσης των γυναικόπαιδων μακριά απ' τις εστίες τους, ας δούμε χαρακτηριστικό απόσπασμα, υπό τον τίτλο «Οι Μισολογγίτισσες», από το διήγημα του Διονυσίου Σολωμού12«Γυναίκα της Ζάκυθος».
«...Και εσυνέβηκε αυτές τις ημέρες όπου οι Τούρκοι πολιορκούσαν το Μισολόγγι και συχνά ολημερνίς και κάποτες ολονυχτίς έτρεμε η Ζάκυθο από το κανόνισμα το πολύ. Και κάποιες γυναίκες Μισολογγίτισσες επερπατούσαν τριγύρω γυρεύοντας για τους άνδρες τους, για τα παιδιά τους, για τα' αδέρφια τους, που πολεμούσαν. Στην αρχή εντρεπόντανε να βγούνε και προσμένανε το σκοτάδι για ν' απλώσουν το χέρι, επειδή δεν ήσαν μαθημένες... Όταν όμως οι χρείες επερισσέψανε, εχάσανε την εντροπή και ετρέχανε ολημερνίς... Και δεν τους έλεγε κανένας όχι, γιατί οι ρωτήσεις των γυναικών ήτανε τες περισσότερες φορές συντροφευμένες από τες κανονιές του Μισολογγίου και η γη έτρεμε κάτου από τα πόδια μας. Και οι πλέον φτωχοί εβγάνανε το οβολάκι τους και το δίνανε και κάνανε το σταυρό τους κοιτάζοντας κατά το Μισολόγγι και κλαίγοντας...».
Από κει και πέρα, μέσα στην πόλη, παίχτηκε η προτελευταία φάση του δράματος των αμάχων, με την ενεργό συμμετοχή τους στις τρομερές συγκρούσεις των μαχών και στις φοβερές συνέπειες του πολέμου. Παράλληλα, άρχισε σταδιακά να πλανιέται έντονο το φάσμα τηςπείνας, προάγγελος των όσων δεινών θα συνέβαιναν λίγο αργότερα.
Αλλά, ας ξαναγυρίσουμε στο οδοιπορικό μας.
Στις12 Δεκεμβρίου13, αποβιβάζεται στο Κρυονέρι, ανατολικά του ποταμού Ευήνου, ανενόχλητος ο ΑιγύπτιοςΙμπραήμ με 15.000 άνδρεςμεταξύ των οποίων 8.400 τακτικού στρατού υπό Γαλλοϊταλούς, κυρίως, Αξιωματικούς εκπαιδευτές.
Βλέπει τα αδύνατα τείχη της πόλης, την «φράχτη», όπως περιφρονητικά τα αποκάλεσε, και χλευάζοντας τον Κιουταχή,αναλαμβάνει μόνος του σε 15 ημέρες να επιτύχει, ότι ο τελευταίος σε 8 μήνες δεν είχε κατορθώσει. Οι δικοί μας όμως δίνουν σκληρό μάθημα στον επηρμένο Ιμπραήμ, συντρίβοντας τις σφοδρότατες επιθέσεις του, ώστε εκ των πραγμάτων αναγκάζεται τώρα να ζητήσει τη σύμπραξη του Κιουταχή.
Στις9 Ιανουαρίου 1826, προσορμίζεται και πάλι με το Στόλο ο Μιαούλης στα νερά του Μεσολογγίου και φέρνει λίγα τρόφιμα. Αυτός όμως έμελλε να είναι και ο τελευταίος ανεφοδιασμός. Αποπλέοντας μέρος του Στόλου στις 17 Ιανουαρίου υπό τον Υπαρχηγό Σαχτούρη, επαναλήφθηκε -χωρίς πάλι αποτέλεσμα- η πρόταση για εκκένωση των γυναικοπαίδων, ενώ στις 25 ακολούθησε και η αποχώρηση των λοιπών πλοίων με τον Μιαούλη.
Στις16 Φεβρουαρίου14, ο Ιμπραήμ, εξαπέλυσεγενική και αποφασιστική επίθεση, αλλά οι Έλληνες με θαρραλέες νυχτερινές αντεφόδους σε δύο φάσεις κατατρόπωσαν τις δυνάμεις του και τον ανάγκασαν να συνειδητοποιήσει το μάταιο των από ξηρά προσπαθειών τους. Επικεντρώνουν πλέον τις ενέργειές τους οι δύο Αρχηγοί στον ασφυκτικό αποκλεισμό της πόλης κι από τη θάλασσα.
Ο εχθρός, κατόπιν, ναυπηγεί μικρά σκάφη για τα αβαθή της λιμνοθάλασσας και στη συνέχεια καταλαμβάνει15διαδοχικά, μετά από επικό αγώνα των φρουρών τους, τις νησίδες του Βασιλαδίου και του Ντολμά στις25 και 28 Φεβρουαρίουαντιστοίχως και το Ανατολικό (Αιτωλικό) την 1ηΜαρτίου. Ακολουθεί σαν τελευταία αναλαμπή η απαράμιλλη εποποιία τηςΚλείσοβας16στις 25 Μαρτίου, όπου οι Αγαρηνοί παθαίνουν πρωτοφανή πανωλεθρία με πάνω από 3.000 νεκρούς και τραυματίες.
Αμέσως μετά, φάνηκε μια αμυδρή ελπίδα με την έλευση και πάλι του Στόλου υπό τον άφθαστο Μιαούλη, ο οποίος, όμως, με ελλιπή πληρώματα και ανεπαρκή μέσα, δεν κατορθώνει να λύσει το θαλάσσιο βρόχο των πολιορκητών, ενώ προσπάθεια διείσδυσης μικρών πλοιαρίων στη λιμνοθάλασσα με λίγα εφόδια, τη νύχτα της 1ηςπρος 2αΑπριλίου, από τυχαίο γεγονός, αποτυγχάνει.
ΑΠΟΦΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΕΣ ΤΗΣ ΕΞΟΔΟΥ
Ηπείνα, λοιπόν, αυτός ο αδυσώπητος εχθρός, λυγίζει τα γόνατα των πολιορκημένων.
«...Ευρέθησαν πολλοί εις την σκληράν και αναπόδραστον ανάγκην να φάγωσι και ανθρωπίνας σάρκας...»αφηγείται ο Στρατηγός Νικόλαος Μακρής17, γεγονός που σημειώνει και ο Αρτέμιος Μίχος (Οπ.π. σελ. 48).
Γίνονται σ' αυτές τις κρίσιμες στιγμές δελεαστικές προτάσεις για παράδοση...Κι οι δικοί μας ούτε ν' ακούσουν. Η αντίστροφη μέτρηση του χρόνου είχε αρχίσει.
Και όπως υμνωδεί στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» ο Σολωμός:
«Είν' έτοιμα στην άσπονδη πλημμύρα των αρμάτων, δρόμο να σχίσουν τα σπαθιά κι ελεύθεροι να μείνουν, εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το χάρο».
Έτσι, το πρωί της6ηςΑπριλίουσυνέρχονται οι Αρχές και παίρνουν την μεγάλη απόφαση να πραγματοποιήσουνΈξοδο, περίπου δύο ώρες μετά το σούρουπο της 10ηςΑπριλίου,Σάββατο του Λαζάρου προς Κυριακή των Βαΐων. Εκτός από τις ρυθμίσεις για την τύχη των λαβωμένων, αρρώστων και αιχμαλώτων, αποφασίζουν προς στιγμήν, σύμφωνα με τον Κασομούλη18:
«Να φονεύσωμεν τας γυναίκας και τα μικρά παιδιά επί τω λόγω να μη προδοθούμεν από τα κραυγάς των... και προσέτι δια να μην πέσουν αιχμάλωτοι εις τον εχθρόν».Εξεγείρεται όμως αμέσως η άγια ψυχή του σεβάσμιουΔεσπότη Ιωσήφ των Ρωγών, ο οποίος με αποφασιστική, αλλά και συγκινητική παρέμβαση, αποτρέπει την ανίερη αυτή πράξη και τελικά αποφασίστηκε «οι επιθυμούντες και δυνάμενοι» να ακολουθήσουν τους Εξοδίτες.
Κι αρχίζουν πλέον πυρετώδεις οι προετοιμασίες για τη λύτρωση...
Οι άρρωστοι, οι λαβωμένοι και οι γέροντες, μεταφέρονται σε ορισμένα γερά σπίτια και τους προμηθεύουν πολεμοφόδια και νερό. Ο Προεστός γέρο-Καψάλης, γυρίζει στις γειτονιές και προσκαλεί όσους ήθελαν να συναχθούν στα Καψαλέικα, όπου ήταν η κύρια μπαρουταποθήκη. Συμπληρώνει ο Κασομούλης:
«Έβλεπες έναν αγώνα προετοιμασίας γινόμενον με τόσην αταραξίαν και με γέλια, ώστε ούτε ο έσχατος άνθρωπος δεν εσυλλογίζετο πως έμελλε τάχα να μη σωθή. Και έτρεχαν εις τους δρόμους, άλλοι εδώθεν άλλοι εκείθεν, με τα φανάρια ωσάν τες ημέρες των αγρυπνιών της Μεγάλης Εβδομάδος...».
Μια συγκλονιστική σκηνή, ανάμεσα στις τόσες που διαδραματίστηκαν, δημοσιεύτηκε στο βιβλίο «LesfemmesGrecquesauxdamesFrangaises», Paris 1826, για μια τιμημένη Μεσολογγιτοπούλα, την αρραβωνιαστικιά του Εύδοξου Ζαΐμη, κατά την ώρα του αποχωρισμού από το γέροντα πατέρα της:
«...Όταν τον είδα να με φιλή και να φεύγη προς τις συνοικίες που τις είχαν υπονομεύσει, έτρεξα και κρεμάστηκα απ' το λαιμό του... Μάταια ο αδελφός μου και ο Εύδοξος πολέμαγαν να με ξεκολλήσουν από πάνω του. Τότε, ο πατέρας έβαλε το χέρι μου μέσα στο χέρι του αρραβωνιαστικού μου, μας ευλόγησε, μας φίλησε ύστερα και τους τρεις και χωρίς να πει λέξη, χάθηκε μέσα στο καραβάνι των γερόντων, που τη στιγμή εκείνη πέρναγε από κει δα...».
Αρκετοί άρρωστοι και πληγωμένοι αυτοκτονούν. ΟΓεράσιμος Τζόρναςφράζει με το κορμί του την μπούκα του κανονιού του, την περίφημη «Κοψαχείλα» και την πυροδοτεί. Το ίδιο κάνει και ο Μεσολογγίτης πυροβολητήςΓιώργος Ρισάνοςπάνω στη ντάπια του. ΟΘανάσης Χινόπωροςσκοτώνει τη μνηστή του και οΘόδωρος Πετροφίληςτη νέα γυναίκα του και αμέσως μετά αυτοκτονούν, ανήμποροι να ακολουθήσουν τους εξερχομένους.
Στιγμές άφθαστου Εθνικού μεγαλείου ξετυλίγονται19.Η παράδοση στον άπιστο ήταν το μεγαλύτερο αμάρτημακαι όπως ψάλλει ο Σολωμός:
«Δεν κλαίγαν για το σκοτωμό
που θε να σκοτώνονταν
μον κλαίγαν για το σκλαβωμό
που θε να σκλαβώνονταν»
Στο τέλος, μεταλαβαίνουν όλοι των αχράντων μυστηρίων και ανταλλάσσουν ασπασμούς αγάπης, λέγοντας«Καλή αντάμωση στον άλλονε Κόσμο». Και κάποτε έρχεται η μοιραία ώρα «όπου την τρέμει ο λογισμός».
ΣΚΗΝΕΣ ΤΗΣ ΕΞΟΔΟΥ
ΗΈξοδος έγινε, κατά την επικρατέστερη εκδοχή, από την ανατολική πλευρά του Φρουρίου σε τρεις κολώνες.20Τα γυναικόπαιδα περιστοιχιζόμενα κυρίως από Μεσολογγίτες πολεμιστές, που είχαν και τη φροντίδα των φαμελλιών τους, ακολούθησαν, με κάποια εύλογη βραδύτητα, τη δεξιά κολώνα στην άκρη της λιμνοθάλασσας.
Η Φρουρά, όμως, όταν άρχισε να βγαίνει, βρέθηκε αντιμέτωπη μ' έναν εχθρό ο οποίοςκαραδοκούσε, γιατί «...είχε σπία και ήταν πρεπαράδος...», θα γράψει στον Διονύσιο Ρώμα21στην Ζάκυνθο στις 17 Απριλίου από τον Κάλαμο ο απεσταλμένος του Γεώργιος Στρούζας, όπως έμαθε «από μερικούς που ερρίχθησαν στο γιαλό με πλοιάρια και ήρθαν εις Πεταλά τέσσαραις ημέρες υστερώτερα».
Ο Σπυρομήλιος ακόμη θα προσθέσει:
«Εις την αντιπερίταφρον εμποδίσθησαν πολλά γυναικόπαιδα και στρατιώται, διότι είχε πολλήν δυσκολίαν η πέρα όχθη να την ανέβουν... Έσπασεν και η γέφυρα της περιτάφρου και μερικοί εφώναξαν: οπίσω να τρέξωμεν εις τους προμαχώνας... Ταύτα έκαμαν να οπισθοδρομήσουν και να εμβούν πάλιν εις το φρούριον».
Εδώ θα επισημάνουμε ότι τα δικά μας σώματα της υπαίθρου, των οποίων ηγείτο οΚώστας Μπότσαρης, που αντικατέστησε δύο μέρες πριν τον άρρωστο Καραϊσκάκη,αδράνησανκαι δεν πρόσφεραν την αναμενόμενη βοήθειαπρος τους «Εξοδίτες», αν και έγκαιρα είχαν ειδοποιηθεί.
Έτσι, οι μεν έμπειροι πολεμιστές22, μαζί με ελάχιστα γυναικόπαιδα, ξεπερνώντας με μύριες δυσκολίες τα φονικότατα πυρά του αραβικού Πεζικού έξω απ' τα τείχη, κατόπιν τη φοβερή επέλαση του αιγυπτιακού Ιππικού στον κάμπο του Μεσολογγίου και τέλος την εξοντωτική ενέδρα επίλεκτων Αλβανών κοντά στο Μοναστήρι του Αη-Συμιού, κατόρθωσαν τελικά, με τη συνδρομή ελαφρών τμημάτων της υπαίθρου, να διασωθούν στο στρατόπεδο της Δερβέκιστας «εκείθε με τους αδελφούς»,γύρω στους 1.500 από τις 3.000-3.500 που υπολογίζονταν οι Εξοδίτες.
Ησυντριπτική όμως μάζα των γυναικοπαίδων έμεινε, δυστυχώς, «εδώθε με το Χάρο», γιατί, μέσα στην απερίγραπτη σύγχυση που ακολούθησε και σημαδεύτηκε με το θάνατο του Αρχηγού των ΜεσολογγιτώνΘανάση Ραζηκότσικα, γύρισαν εσπευσμένα πίσω στη μαρτυρική πόλη, όπου όμως, κατά κακή τους τύχη, ταυτόχρονα είχε εισβάλλει και ο εχθρός απ' τις αφύλακτες πλέον ντάπιες.
Και συνεχίζεται τώρα η τρομερή σφαγή, που είχε αρχίσει στον κάμπο, με τις ανατινάξεις των παγιδευμένων προμαχώνων και των Μεσολογγίτικων σπιτιών που είχαν ταμπουρωθεί οι άρρωστοι και οι λαβωμένοι.Αρκετές γυναίκες αυτοκτονούν. Πολλά αγόρια πάνω από 12 χρονών σφάζονται. Ακολουθεί ο δαυλός του τραγικούΧρήστου Καψάληστις μπαρουταποθήκες των Καψαλέικων και μετάη ανατίναξη του ανεμόμυλου στις 12 Απριλίου απ' τον ηρωικό Δεσπότη Ιωσήφ.
Τέλος, όσα γυναικόπαιδα δεν βρήκαν το θάνατο που γύρεψαν στις μπαρουταποθήκες, στα νερά της λιμνοθάλασσας και όπου αλλού αποζήτησαν τη λύτρωση, σύρθηκαν στον εξανδραποδισμό και την ατίμωση.
Το Μεσολόγγι ανυπεράσπιστο πια και παραδομένο στις φλόγες, είναι τώρα ένα τραγικό πυροτέχνημα. Οι Αγαρηνοί δεν αφήνουν από τη λύσσα τους «λίθον επί λίθου».
Ας παρακολουθήσουμε τώρα απόσπασμα από την συγκλονιστική περιγραφή για τη σφαγή στον κάμπο από τον Ιταλό γιατρό στην υπηρεσία του Ιμπραήμ, Alfonso Nuzzo Mauro.23Την αυγή της άλλης μέρας, ο γιατρός διέσχισε το πεδίο της μάχης και μας δίνει ανατριχιαστικές λεπτομέρειες.«Εδώ ένας άντρας πεσμένος καταγής, βουτηγμένος στο αίμα, με τα μαλλιά του ανάκατα, τα γκρίζα μουστάκια ανορθωμένα, μ' ένα αμούστακο νέο, νεκρό στο πλευρό του. Είναι ένας πατέρας, θύμα της πατρικής αγάπης και του πατριωτισμού του. Εκεί μια ομάδα από σκοτωμένους άντρες, γυναίκες, παιδιά. Ολόκληρη οικογένεια που θερίστηκε μ' ένα μόνο χτύπημα. Παρακάτω, ένας Αιγύπτιος γρεναδιέρος νεκρός πλάι σ' ένα νεαρό ζευγάρι. Ένα παλικάρι που κρατάει ακόμα σφικτά το χέρι μιας κοπέλας, ντυμένης με μεταξωτή πουκαμίσα. Έπεσε, υπερασπίζοντάς την. Ένας κλαυθμυρισμός, τράβηξε την προσοχή μου. Μια μάνα νεκρή κρατώντας στα ξυλιασμένα της χέρια ένα μωρό με κατσαρά ξανθά μαλλιά, που μάταια βυζαίνει τον άψυχο μαστό της. Το σεβάστηκε ο θάνατος...».
Τα θύματα είναι αναρίθμητα, γράφει ο γιατρός. Την επομένη της Εξόδου, σύμφωνα με την φιλότουρκο Σικελό Γενικό πρόξενο της Αυστρίας στο Μωριά και στη Ρούμελη, με έδρα την Πάτρα, Αββά Βιτσέντσο Μικαρέλλι24,φορτώθηκαν για την Κωνσταντινούπολη σφραγισμένα σε βαρέλια 7.000 αφτιά και πολλά κεφάλια Αρχηγών αλατισμένα.Για κάθε ζευγάρι αφτιά έπαιρναν οι στρατιώτες 50 γρόσια.
Στους νεκρούς αυτούς θα πρέπει να προστεθούν και 1.900 περίπου, που χάθηκαν για διάφορες αιτίες, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας και ιδίως το τελευταίο δίμηνο, από τους οποίους τα 4/5 περίπου ανήκαν σε Μεσολογγίτες.
Ακόμη μια εξιστόρηση, για όσα διαδραματίσθηκαν μέσα στο Μεσολόγγι μετά την Έξοδο, έχουμε από τον Γάλλο Jules Planat25:
«Τα Αραβικά τμήματα μπήκαν στην πόλη και τότε άρχισε μάχη από τα παράθυρα και πίσω από τους τοίχους, που κράτησε τέσσερις ώρες. Μερικές οικογένειες που είχαν συγκεντρωθεί σε υπονομευμένα σπίτια, ανατινάχθηκαν παρασύροντας στον θάνατο πολλούς Αιγυπτίους... Η φωτιά, οι μπάλες των κανονιών, οι βόμβες και οι ανατινάξεις των υπονόμων είχαν μεταβάλλει αυτήν την πόλη σε σωρό από καπνίζοντα ερείπια, ανακατωμένα με πτώματα και διαμελισμένα κορμιά, τάφο ενός τραγικού ηρωισμού».
Τεράστιες, όμως ήταν και οι Τουρκοαιγυπτιακές απώλειες. Κατά τον Auguste Fabre26,ο Ιμπραήμ έχασε το μισό στρατό του στην πολιορκία του Μεσολογγίου.
Επίσης, κατά τον Seve Vingtrinier27, «Είκοσι χιλιάδες Τούρκοι χάθηκαν εκεί και οκτώ χιλιάδες Αιγύπτιοι έμειναν στους νοσηρούς βάλτους».
Ακόμη και ο Άγγλος φιλέλληνας Συνταγματάρχης Thomas Gordon28θα σημειώσει πως, όταν ο Ιμπραήμ διαπεραιώθηκε από το Μεσολόγγι στην Πάτρα και επιθεώρησε το τακτικό στράτευμά του, διαπίστωσε ότιαπό τους 8.000-10.000 άνδρες, είχαν απομείνει μόνο 3.500.
Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΟΠΑΙΔΩΝ
Με την νυχτερινή Έξοδο, τη σφαγή στον κάμπο και την μέχρι αυτοθυσίας αντίσταση μέσα στο Μεσολόγγι, τελείωσε η πρώτη φάση του ολέθρου και άρχισε η σκοτεινή τραγωδία των6.000 περίπου αιχμαλωτισθέντων γυναικοπαίδων. Την άλλη κιόλας μέρα στήθηκεσκλαβοπάζαρο. Θα το επισκεφτεί ο γνωστός μας πλέον γιατρός Nuzzo Mauro. Η αγοραπωλησία γινόταν στο στρατόπεδο του Κιουταχή.Είδε μια ατελείωτη φάλαγγα από γυναίκες και παιδιά να πωλούνται ως δούλοικαι διηγείται:
«Ήταν τόπος πόνου και απελπισίας. Εκεί εξεταζόταν το ανθρώπινο εμπόρευμα σε όλα τα σημεία του σώματος ακόμη και στα πλέον απόκρυφα, πριν καθορισθεί η τιμή. Ο αγοραστής ψηλάφιζε το εμπόρευμα κι αν του άρεσε πλήρωνε και το έπαιρνε. Έτσι, η αδελφή χωριζόταν από τον αδελφό και το παιδί από τη μητέρα. Το παιδί αρπαζόταν δυνατά από τα φορέματά της. Ο αγοραστής έσερνε βίαια τη μάνα κι ένας άλλος το παιδί. Με τα μάτια στεγνά πια από δάκρυα η μητέρα, αγκομαχώντας από την εξάντληση, τον φόβο και την κακομεταχείριση, έβλεπε με ένα πνιχτό λυγμό το παιδί της ν' απομακρύνεται κλαίγοντας κι απελπισμένο».
Φεύγοντας ο γιατρός από την κατεστραμμένη πόλη και κλείνοντας την αφήγησή του, θα αναφωνήσει συντετριμμένος:
«Addio, addio per sempre citta infelice, culla di Eroi, ma abisso d' infortunio, e di desolazione».(Αντίο, αντίο για πάντα άτυχη πόλη, λίκνο ηρώων, αλλά άβυσσος δυστυχίας και ερημώσεως).
Αιγύπτιοι, Τούρκοι και Αλβανοί διαμοιράστηκαν τα γυναικόπαιδα, τα οποία υπέστησαν ανήκουστα μαρτύρια και υποβλήθηκαν σε ανομολόγητους εξευτελισμούς, πριν καταλήξουν σε διάφορα μέρη του τότε Οθωμανικού Κράτους.
Συναφές με τα παραπάνω είναι και ανέκδοτο έγγραφο29, συντεταγμένο στον Κάλαμο στις 5 Αυγούστου 1828 και υπογεγραμμένο από επιφανείς Μεσολογγίτες, που υποβλήθηκε στον Κυβερνήτη Ι. Καποδίστρια, σε συνέχεια σχετικής προκηρύξεώς του στις 26 Μαΐου 1828.
Το έγγραφο επιγράφεται «Ο ΔΥΝΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΙΚΩΤΕΡΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΝΑΖΗΤΟΥΜΕΝΩΝ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΤΩΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΩΝ». Σε αυτό περιλαμβάνονται 1582 ονόματα αιχμαλώτων, από τα οποία τα 944 ανήκουν σε Μεσολογγίτες, ενώ παραπλεύρως αναγράφεται η ηλικία και ο (πιθανός) τόπος κρατήσεώς τους.
Εδώ θα προσθέσουμε, ότιο Καποδίστριας το θέρος του 182830επισκέφθηκε στον Κάλαμο τους εκεί καταφυγόντες και παρέδωσε στον Άγγλο διοικητή 25.000 γρόσια για κάλυψη αμέσων αναγκών. Όμως, λίγο αργότερα, τον Σεπτέμβριο, οι Άγγλοι, προφανώς θιγέντες από αυτήν την χειρονομία, επέστρεψαν το ποσό με την παρατήρηση ότι μπορούσαν οι ίδιοι να φροντίζουν τους πρόσφυγες. Μάλιστα, δεν αρκέσθηκαν σ' αυτό, αλλά τον Οκτώβριο του 1828 εκκένωσαν το νησί από τους πρόσφυγες και τους μετέφεραν στην Πελοπόννησο και ιδίως στα περίχωρα της Πάτρας.
Όπου όμως και αν σύρθηκαν τα σκλαβωμένα γυναικόπαιδα έζησαν πάντοτε με το όνειρο του γλυκού νόστου στις πατρογονικές τους εστίες. Τα τυχερότερα κατάφεραν τα αμέσως επόμενα χρόνια να απελευθερωθούν, είτε δραπετεύοντας από την αιχμαλωσία, είτε καταβάλλοντας λύτρα. Και μέχρι να ελευθερωθεί η γενέτειρά τους, άρχισαν άλλα να συγκεντρώνονται στα διάφορα νησιά του Ιονίου και κυρίως στον Κάλαμο και άλλα να καταφθάνουν στο Ναύπλιο, τον Πόρο, την Αίγινα και την Τροιζήνα. Πολλά βρέθηκαν μετά από αρκετά χρόνια κατόπιν επιμόνων αναζητήσεων των οικείων τους, ενώ άλλα είτε χάθηκαν είτε βίαια εξισλαμίστηκαν. Το καθένα είχε τη δική του τραγική ιστορία.
Ανάμεσα στις απειράριθμες τραγικές περιπτώσεις που ακολούθησαν το χαλασμό, είναι και το κατωτέρω αποτρόπαιο θέαμα, που περιγράφει ο Μεσολογγίτης ιστορικός Κωστής Στασινόπουλος31:
«Τον μακαρίτη πατέρα μας, οκταετή όντα και μη δυνάμενον να περιπατήση, τον έβαλαν εις τα οπίσθια ζώου,απέναντι της κεφαλής του πατρός του, η οποία ευρίσκετο (εντός καλάθου) υπεράνω της σωρού των άλλων κεφαλών».
Επίσης, μια μικρή τραγωδία αναδύθηκε πρόσφατα απ' το αρχείο Καποδίστρια32, εξ αφορμής επιστολής με ημερομηνία 6 Σεπτεμβρίου 1826, απευθυνόμενης προς τον Βιάρο Καποδίστρια, αδελφό του Κυβερνήτη, από τον Κερκυραίο ευγενή Ανδρέα Μουστοξύδη, που είχε στείλει από την Βενετία. Εκεί, στις αρχές του ιδίου μήνα, είχε καταπλεύσει ένα μικρό πλοίο κάποιου Νικολάου Πόβιτς απ' τη Δαλματία, στο οποίο βρισκόταν ένα μικρό Ελληνόπουλο ηλικίας 3-4 ετών ζωηρότατο, ξανθό, με γαλανά μάτια, που το είχε αγοράσει στην Πρέβεζα, λίγο μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου. Η Ελληνική Κοινότητα της Βενετίας και προσωπικά ο Μουστοξύδης, επιδίωξαν επίμονα να εξαγοράσουν το παιδί, πλην ανεπιτυχώς, επειδή σύμφωνα με τα εκεί ισχύοντα, ο Πόβιτς θα ήταν υποχρεωμένος να το παραδώσει, μόνο αν το ζητούσαν οι γονείς του. Ο Μουστοξύδης, δεν έχασε χρόνο και έγραψε αμέσως στον Βιάρο Καποδίστρια.
Ο τελευταίος με τη σειρά του, παρακίνησε 32 γυναίκες πρώην σκλάβες απ' το Μεσολόγγι, που είχαν καταφύγει τότε στην Κέρκυρα μαζί με 200 περίπου παιδιά, οι οποίες είχαν χάσει κατά την άλωση της πόλης παιδιά ή ανήψια, να ορίσουν με συμβολαιογραφική πράξη, σαν επίσημο έγγραφο, πληρεξούσιό τους τον Μουστοξύδη για την απόδοση του παιδιού, όπου μεταξύ των άλλων, ο Κερκυραίος Νοτάριος (συμβολαιογράφος) προέβλεψε:«...Ας το ζητήση ως τέκνον μας ημών, να το ζητήση ως συγγενή μας, εάν δεν είναι τέκνον μας, ας το ζητήση ως υιόν την κοινής ημών πατρίδος και ας διεγνωρισθεί ως χρέος και δίκαιον εδικόν μας, το να αναθρέψωμεν ημείς εις την θρησκείαν μας κατά τα έθιμά μας, ταύτα τα αδύνατα μέλη ατύχου λαού κοινής πατρίδος».
Ατυχώς, στην αλληλογραφία δεν φαίνεται αν ευοδώθηκε η προσπάθεια αυτή.
Σχετικές πληροφορίες έγραψαν και ο Γάλλος διπλωμάτης, περιηγητής και Φιλέλληνας Σαρλ Ντεβάλ, ο Ερρίκος Τράιμπερ, Γερμανός γιατρός και αυτός του Βύρωνα, ο Φιλέλληνας Αμερικανός γιατρός Σάμουελ Γκρίντλεϋ Χάου κ.α.
ΕΠΑΚΟΛΟΥΘΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ
Το έπος της άμυνας και της Εξόδου της ηρωικής φρουράς του Μεσολογγίου, αλλά κυρίως τα δεινοπαθήματα και ο αφανισμός των αμάχων, αφ' ενός μόνοιασαν τους Έλληνες και αφ' ετέρου αφύπνισαν τον πολιτισμένο κόσμο και αναζωπύρωσαν τον λανθάνοντα φιλελληνισμό. Και έτσι φτάσαμε33αρχικά στο Πρωτόκολλο της Πετρουπόλεως στις 24 Απριλίου 1826, μετά στη Συνθήκη του Λονδίνου στις 6 Ιουλίου 1827, κατόπιν στη ναυμαχία του Ναβαρίνου στις 8/20 Οκτωβρίου 1827 και τελικά στην απελευθέρωση της Πατρίδας μας. Δεν είναι υπερβολή εάν λεχθεί ότι απ' την τέφρα του Μεσολογγίου, η Ελλάδα αναγεννήθηκε σαν τον Φοίνικα.
ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ
Τα σοβαρά παράπονα που οι Μεσολογγίτες εκφράζουν από τα χρόνια της Εθνικής μας παλιγγενεσίας για τηνΚρατική αστοργία, έχουν ισχυρότατα ερείσματα και δεν οφείλονται σε μεμψίμοιρη διάθεση.
Αρχικά, πέρα από τηναποδεδειγμένη εγκατάλειψη της πόλης κατά την περίοδο της πολιορκίας, από όσα οι κατά καιρούς Εθνοσυνελεύσεις κατά την διάρκεια της Επανάστασης ψήφισαν για την ενίσχυση των απομεινάντων από την ηρωική φρουρά,δεν δόθηκε σχεδόν τίποτε, ενώ οι αναγνωρισμένες οφειλές με τις ίδιες αποφάσεις προς τα ναυτικά νησιά, καταβλήθηκαν στο ακέραιο. Έτσι, τα γυναικόπαιδα που κατέφθαναν απ' την αιχμαλωσία, βυθισμένα τα περισσότερα στην ορφάνια και βουτηγμένα σε παντελή ένδεια, υποχρεώθηκαν να προσφύγουν στην υποβολή ταπεινωτικών αναφορών καινα επαιτούν αντί να απαιτούντην κυβερνητική μέριμνα.
Από τα «Ιστορικά Έγγραφα Μεσολογγιτών της Εξόδου» 1826 - 183334των Γενικών Αρχείων του Κράτους, αναδύεται σε όλη την τραγικότητά του το δράμα τους.
Ας ακούσουμε ένα:
«(Γ.Α.Κ. Γενική Γραμματεία, φ. 244) Εξοχώτατε,
Η υποφαινομένη είμαι Μεσολογγίτισσα. Ο άνδρας μου και τα αδέλφια μου εσκοτώθησαν όλοι, οι μεν εις την πολιορκίαν, οι δε εις την Έξοδον Μεσολογγίου, εγώ δε με μίαν ανήλικον κόρην μου ηχμαλωτίσθημεν και εφέρθημεν εις Αλεξάνδρειαν. Ήδη δε ελευθερωθείσαι με την βοήθειαν του Θεού ήλθομεν ενταύθα ομού με την κόρην μου, αλλά γυμναί, υστερούμεναι το ψωμί και αυτής της ημέρας. Επιθυμούμεν να υπάγωμεν εις την πατρίδα μας και δεν έχομεν τα έξοδα, μήτε το ψωμί του δρόμου. Όθεν προστρέχω μετά δακρύων εις το έλεος της Σεβαστής Κυβερνήσεως, παρακαλούσα να λάβη οίκτον να μας οικονομήση διά να υπάγωμεν και εις την πατρίδα μας. Υποσημειούμαι με σέβας βαθύτατον.
Την 24 Ιουνίου 1830Η ταπεινή δούλη σας
ΝαύπλιονΠανώρια Μαλακασοπούλα»
Στη συνέχεια, το Μεσολόγγι ελευθερώθηκε στις 2 Μαΐου 1829, ύστερα από συνθήκη35με τους Τούρκους. Σ' αυτή προβλέφθηκε ειδική μέριμνα για την απελευθέρωση των σκλαβωμένων γυναικοπαίδων, στις ακόλουθες δύο από τις οκτώ παραγράφους:
«Ε. Αφού έμβουν εις τα πλοία αι φαμελίαι, θέλουν διορισθή εκ μέρους του πληρεξουσίου τοποτηρητού (πρόκειτο περί του Αυγουστίνου, αδελφού του Ιωάννη Καποδίστρια) δύο γυναίκες να εξετάσουν με ακρίβειαν και όσαι γυναίκες θέλουν να μείνουν με τους Οθωμανούς μένουν με αυτούς, όσαι δε, θελήσουν να μείνουν με τους Χριστιανούς να μείνουν με αυτούς. Εάν καμμία από εκείνας όπου μείνουν με τους Έλληνας έχη παιδί, ομολογούμενον από την ίδιαν την μητέρα ότι είναι από Οθωμανόν, να το κρατή ο πατήρ του.
ΣΤ. Τα ανήλικα είτε είναι θηλυκά είτε αρσενικά όντα λιγώτερον των 14 ετών, εάν είναι και Τουρκευμένα, να κρατώνται από τους Έλληνας χωρίς να εξετάζεται η θέλησίς των τα οποία υπόσχονται οι Οθωμανοί να φανερώσουν όλα και, αν ευρεθή κανένα χωρίς να απαραστήσουν ή θέλοντες να το περάσουν δια Τούρκον, θέλουν είναι παραβάται της συνθήκης».
Γίνεται αντιληπτό τι σκοτεινές τραγωδίες κρύβονται πίσω από τις παραπάνω γραμμές. Αλλάοι διαμαρτυρίες των Μεσολογγιτών για την κυβερνητική αδιαφορία δεν σταματούν εδώ, ούτε θεραπεύονται οι ανάγκες τους. Έτσι η Αθηναϊκή εφημερίδα «Αθηνά», στις 28 Αυγούστου 1843, υπό τον τίτλο «Οι Μεσολογγίται Αδικούμενοι», γράφει μεταξύ άλλων:
«...κανείς δεν αδικείται αν δώσωμεν εις τους Μεσολογγίτας τα πρωτεία· πολεμισταί και εργάται συγχρόνως, καθ' όλην την πολιορκίαν, οι Μεσολογγίται εφάνησαν ανώτεροι παντός άλλου, εκ των οποίων προσεφέρθησαν θύματα 800 άνδρες, πενθηφορήσαντες δια παντός τας πολυστενάκτους οικογενείας των... Αι θυγατέρες και αι πολλά παθούσαι των Μεσολογγιτών μητέρες δεν ευρίσκουσι χάριν ενώπιον των σημερινών υπουργών...».
Η υποβάθμιση της πόλης έφερε τον ξενιτεμό και την πληθυσμιακή στασιμότητα που συνεχίζονται μέχρι τις ημέρες μας. Παρατίθεται ενδεικτικό στοιχείο από δημογραφική μου έρευνα για την εξέλιξη του πληθυσμού των πόλεων του Νομού Αιτωλ/νίας:
1861: Αγρίνιο 5579, Μεσολόγγι 7763.
1961: Αγρίνιο 21714, Μεσολόγγι 12624.
Ύστερα από όσα εν συντομία εκθέσαμε και ανεξάρτητα από την Κρατική αστοργία, μέσα στους κλυδωνισμούς της εποχής μας, στη θύελλα των συμφερόντων και επιβουλών, προβάλλει σαν φωτεινό ορόσημο ηεποποιία του Μεσολογγίου, η οποία εκτός απ' την επιτακτική ανάγκη για Εθνική ομοψυχία και αρραγή ενότητα,θα εμπνέει πάντοτε κάθε αγώνα για ελευθερία και ανθρώπινη αξιοπρέπεια.Και θα κλείσουμε, με μια ανέκδοτη σημείωση στα ιταλικά που συνοδεύει τους «Ελευθέρους Πολιορκημένους» ο Εθνικός μας βάρδος Διονύσιος Σολωμός, κατά την οποία:
«Durrano con fermezza gli assediati e non cedono, lode ai perdenti, nessun ai vincitori» δηλαδή«Κρατούν γερά οι πολιορκημένοι και δεν υποκύπτουν. Δόξα σ' αυτούς τους ηττημένους, καμία σ' εκείνους τους νικητές». Με άλλα λόγια, οι αληθινοί νικητές δεν είναι οι πιο ισχυροί σε υλικά μέσα, αλλά αυτοί που ελεύθερα θυσιάστηκαν για ένα δίκαιο σκοπό. Αυτό είναι το διαχρονικό μήνυμα που άφησε το Μεσολόγγι, όχι μόνο στο Έθνος μας, αλλά και σε ολόκληρη την Οικουμένη.
1Το ποίημα «Η Δόξα στο Μεσολόγγι» του Κωστή Παλαμά (1859-1943) απαγγέλθηκε από τον ίδιο προ του Μνημείου των Πεσόντων στον Κήπο των Ηρώων του Μεσολογγίου τον Απρίλιο του 1926, κατά τις εορτές της εκατονταετηρίδος της θρυλικής Εξόδου στις 10 Απριλίου του 1826. (ΣτΣ).
2Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., Αθήναι 1975, τομ. ΙΒ': Η πρώτη πολιορκία πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο-Δεκέμβριο 1822 από τον Ομέρ - Πασά Βρυώνη και η δεύτερη τον Σεπτέμβριο-Νοέμβριο 1823 από τον Μουσταή ή Μουσταφά Πασά της Σκόνδρας. (ΣτΣ).
3Κώστας Κρυστάλλης (1868-1896). Ποιητής και διηγηματογράφος από το Συρράκο της Ηπείρου. Πέθανε πρόωρα σε ηλικία 28 ετών από φυματίωση. Έγραψε και «Πεζογραφήματα» 1894 (ΣτΣ).
4Σπυρίδων Τρικούπης (1788-1873). Διαπρεπής πολιτικός, εξαίρετος ρήτωρ, ιστοριογράφος και ποιητής. Γεννήθηκε στο Μεσολόγγι και υπήρξε ο πρώτος πρωθυπουργός της Ελλάδος (Γενικός Γραμματεύς της Επικρατείας) επί Καποδίστρια. Έγραψε κλασικό τετράτομο έργο «Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως» με Α' έκδοση στο Λονδίνο το 1857. (ΣτΣ).
5Νικόλαος Κασομούλης (1790-1872). Γεννημένος στην Κοζάνη, καταγόταν από την Σιάτιστα. Αγωνιστής του 1821 και συγγραφέας. Άφησε εξαίρετο τρίτομο έργο «Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων» 1821-1833, εκδ. Ιω. Βλαχογιάννη, Αθήναι 1939-1942. Το παραπάνω περιστατικό στον τομ. Β' σελ. 59. (ΣτΣ).
6Η νήσος Κάλαμος των Ιονίων, κείται πλησίον των ΒΔ. ακτών της Αιτωλ/νίας, έναντι της κωμοπόλεως του Μύτικα. Κατά την περίοδο της Εθνεγερσίας απετέλεσε το φιλόστοργο καταφύγιο των αμάχων και των ασθενούντων αγωνιστών της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος. (ΣτΣ).
7«Ελληνικά Χρονικά», εφημερίδα εκδιδομένη στο Μεσολόγγι από 1 Ιανουαρίου 1824 έως 20 Φεβρουαρίου 1826, όταν οι εγκαταστάσεις του τυπογραφείου καταστράφηκαν από εχθρική βόμβα. Στο φύλλο της 8ηςΙουνίου περιγράφεται το περιστατικό της νησίδας Μαρμαρού όπου ήταν εγκατεστημένο κανονιοστάσιο (τάπια) αφιερωμένο στο όνομα του Υδραίου Αντιναυάρχου Σαχτούρη. Ήταν το ακραίο δυτικό υπ' αρ. 1 κανονιοστάσιο, απέχον περίπου 250 οργυιές από το υπ' αρ. 2 της ξηράς που έφερε τιμητικά το όνομα του ήρωος Μανιάτη οπλαρχηγού Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, φονευθέντος στο Φανάρι Πρεβέζης στις 4 Ιουλίου 1822. (ΣτΣ).
8Περιγράφονται λεπτομερώς στα «Ελλ. Χρονικά», αλλά και στα Απομνημονεύματα των παρόντων αγωνιστών: α) Νικολάου Κασομούλη. Οπ.π. β) Αρτεμίου Μίχου (1803-1873), Ιωάννινα, «Απομνημονεύματα της Β' πολιορκίας του Μεσολογγίου», Αθήναι 1883. γ) Σπυρομήλιου (1800-1880), Χειμάρρα, «Απομνημονεύματα της δευτέρας πολιορκίας του Μεσολογγίου 1825-1826», εκδ. Ιω. Βλαχογιάννη, Αθήναι 1926. (ΣτΣ).
9Ανδρέας (Βώκος) Μιαούλης (1769-1835). Γεννήθηκε στα Φύλλα Ευβοίας και εγκαταστάθηκε στην Ύδρα. Ένδοξος Ναύαρχος του 1821 με μεγάλη προσφορά στις πολιορκίες του Μεσολογγίου. Διέσπασε επανειλημμένα τον κλοιό του Οθωμανικού στόλου και ανεφοδίασε την πόλη. (ΣτΣ).
10Γεώργιος Καραϊσκάκης (1780-1827). Επιφανής Στρατηγός του Αγώνος. Διακρίθηκε ιδιαίτερα σε πολλές μάχες και ιδίως στην Αράχωβα τον Νοέμβριο του 1826. Τραυματίσθηκε θανάσιμα στο Νέο Φάληρο τον Απρίλιο του 1827. Ήταν επικεφαλής των τμημάτων της υπαίθρου, έξω απ' το Μεσολόγγι, το θέρος του 1825, αρχικά στο Δραγαμέστο (Αστακός) και κατόπιν στη Δερβέκιστα (Ανάληψη), αναπτύξας σημαντική δράση. Στις 26 Οκτωβρίου 1825 εισήλθε στην πόλη και παρέμεινε επί τρεις ημέρες, οπότε διατύπωσε την παραπάνω πρόταση, σύμφωνα με τον Ν. Κασομούλη. (ΣτΣ).
11Ιωάννης-Ιάκωβος Μάγερ (1798-1826). Διακεκριμένος Ελβετός φιλέλληνας. Ήρθε στο Μεσολόγγι τον Φεβρουάριο του 1822 και, έχοντας γνώσεις ιατρικής, εγκατέστησε φαρμακείο και πρόχειρο νοσοκομείο στην πόλη. Ασπάστηκε την Ορθοδοξία και παντρεύτηκε την Αλτάνη ή Λάμπρω Ιγγλέση. Εξέδιδε την μεγάλης σπουδαιότητας εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά» από 1 Ιανουαρίου 1824 έως 20 Φεβρουαρίου 1826. Σκοτώθηκε κατά την Έξοδο της Φρουράς. (ΣτΣ).
12Διονύσιος Σολωμός (Ζάκυνθος 1798-Κέρκυρα 1857). Ο Εθνικός μας βάρδος. Αρχηγέτης της Επτανησιακής Σχολής. Έγραψε, μεταξύ άλλων, το 1823 τον «Ύμνον εις την Ελευθερίαν», που τυπώθηκε στο Μεσολόγγι τον Απρίλιο του 1825 και του οποίου οι δύο πρώτες στροφές καθιερώθηκαν το 1865 με ΒΔ «Επίσημον Εθνικόν Άσμα» (Ο Εθνικός μας Ύμνος). Έργο «ζωής» θεωρείται η επική σύνθεσή του «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», εμπνευσμένο από την τελευταία πολιορκία του Μεσολογγίου. Έγραψε και πεζογραφήματα, όπως το παραπάνω. (ΣτΣ).13«Ελλ. Χρονικά», φύλλο 13ηςΔεκεμβρίου. (ΣτΣ).
14«Φίλος του Νόμου» της Ύδρας, φύλλο υπ' αρ. 191/5-3-1826. Είναι καταχωρημένη λεπτομερής σχετική αναφορά του Γενικού Αστυνόμου του Μεσολογγίου Θεοδόση Θωμίδη. (ΣτΣ).
15Σχετικές εκτεταμένες περιγραφές, στη «Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος» και στα συγγράμματα των προαναφερθέντων απομνημονευματογράφων. (ΣτΣ).
16Οπ.π σημ. 15. (ΣτΣ).
17Νικόλαος Μακρής (Κάλαμος 1827-Μεσολόγγι 1912). Ήταν γιος του περίφημου οπλαρχηγού του Ζυγού και Στρατηγού του Αγώνος του '21, Δημητρίου Μακρή. Διαπρεπής Στρατηγός και Βουλευτής. Έγραψε το 1908 την «Ιστορία του Μεσολογγίου», (Απομνημονεύματα Αγωνιστών του '21), Αθήναι 1957. (ΣτΣ).
18Ν. Κασομούλης, Οπ.π τ. Β' σ. 253, 254. (ΣτΣ).
19Κωστάκης Πετρόπουλος (Μεσολόγγι 1908-1971). Διαπρεπής δικηγόρος, βουλευτής και συγγραφέας. Έγραψε, μεταξύ άλλων, «Σκηνές Εθνικού Μεγαλείου», Αθήνα 1971, στο οποίο περιγράφονται χαρακτηριστικά περιστατικά. (ΣτΣ).
20Ν. Κασομούλης, Οπ.π. σ. 259-262. (ΣτΣ).
21Ο «Κόντε Διονύσιος Δε Ρώμας» (Ζάκυνθος 1771-1857), διαπρεπής διπλωμάτης και πολιτικός της Ιονίου Πολιτείας. Βοήθησε πολύ το Μεσολόγγι, διαθέτοντας σοβαρά κονδύλια τόσο μέσω της «Επιτροπής Ζακυνθίων» όσο και από την προσωπική του περιουσία. Το 1827 είχε προταθεί ως Κυβερνήτης της Ελλάδος. Σημαντικής ιστορικής αξίας είναι το Αρχείον Ρώμα. (ΣτΣ).
22Για την Έξοδο της Φρουράς υπάρχουν λεπτομερείς περιγραφές τον Ιούνιο του 1826 στη «Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος», Ναύπλιον, και στον «Φίλο του Νόμου» της Ύδρας, βασισμένες σε αφηγήσεις διασωθέντων αγωνιστών. (ΣτΣ).
23Ο Ιταλός γιατρός Alfonso Nuzzo Mauro, ανήκε στο υγειονομικό σώμα 250 ανδρών, κυρίως Ιταλών, του Ιμπραήμ. Θα δημοσιεύσει το 1830 στη Νεάπολη της Ιταλίας στα Ιταλικά και το 1836 στο Παρίσι στα Γαλλικά, εξαιρετικά ενδιαφέρον χρονικό «La Catastrofe di Mesolongi e La Schiava del Bazar» (Η καταστροφή του Μεσολογγίου και η Σκλάβα του Παζαριού). (ΣτΣ).
24Αρχείον Ρώμα, τομ. Β, σελ. 166. (ΣτΣ).
25Ο Jules Planat, Γάλλος ανώτερος αξιωματικός Πυροβολικού στην υπηρεσία του πασά της Αιγύπτου, έγραψε την «Ιστορία Αναγεννήσεως της Αιγύπτου» (Histoire de la Regeneration de l' Egypte). (ΣτΣ).
26Auguste Fabre (1792-1839). Γάλλος φιλέλληνας, συγγραφέας και ποιητής. Έγραψε την πρώτη «Ιστορία της Πολιορκίας του Μεσολογγίου» (Histoire du Siege de Missolonghi), η οποία ας σημειωθεί, ότι εκδόθηκε στο Παρίσι το 1827. (ΣτΣ).
27Seve Vingtrinier. Εξομώτης, Γάλλος Συνταγματάρχης (Σολιμάν Μπέης), βιογράφος του Ιμπραήμ. (ΣτΣ).
28Thomas Gordon: «History of the Greek Revolutions t. 1-2, Edinburgh 1832. (ΣτΣ).
29Το έγγραφο δημοσιεύθηκε από τον Σπύρο Σακαλή, «Μεσολόγγι 1826, Τύχη της οικογένειας Μάγερ», Αθήνα 2000. (ΣτΣ).
30Ν. Σπηλιάδης, «Απομνημονεύματα του '21», τομ. Β', Αθήναι 1852 - 1859. (ΣτΣ).
31Κωστής Στασινόπουλος (1858-1940). Έγκριτος δικηγόρος και δικαστικός, διετέλεσε Νομάρχης Ευβοίας. Ασχολήθηκε διεξοδικά με την ιστορία του Μεσολογγίου και άφησε δύο περισπούδαστα έργα. «Το Μεσολόγγι» Αθήναι 1925 και «Οι Μεσολογγίτες» Αθήναι 1926. (ΣτΣ).
32Στεφ. Παπαδόπουλος. «Ένα σκλαβωμένο Ελληνόπουλο από το Μεσολόγγι», Ιωάννινα 1971. (ΣτΣ).
33Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., τομ. ΙΒ'. (ΣτΣ).
34Κ. Κώνστας, «Ιστορικά Έγγραφα Μεσολογγιτών της Εξόδου, 1826-1833» (ΓΑΚ), Αθήνα 1968. (ΣτΣ).
35«Γενική Εφημερίς της Ελλάδος», φ. 35, 8 Μαΐου 1829. (ΣτΣ).
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
^ Αρχείον Ε.Λ.Ι.Α.
^ Αρχείον Διονυσίου δε Ρώμα.
^ Γενικά Αρχεία Κράτους.
^ Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, Ναύπλιον 1826.
^ Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., τομ. ΙΒ', Αθήναι 1975.
^ Χρ. Ευαγγελάτου: «Ιστορία του Μεσολογγίου», Αθήναι 1959.
^ Νικ. Κασομούλη: «Ενθυμήματα Στρατιωτικά», Αθήναι 1939-1942.
^ Κων. Κρυστάλλη: «Πεζογραφήματα», Αθήναι 1894.
^ Κων. Κώνστα: «Ιστορικά Έγγραφα Μεσολογγιτών της Εξόδου», Αθήναι 1968.
^ Ιωάννου-Ιακώβου Μάγερ: «Ελληνικά Χρονικά», Μεσολόγγιον 1824-1826.
^ Νικ. Μακρή: «Ιστορία του Μεσολογγίου», Μεσολόγγιον 1908.
^ Αρτ. Μίχου: «Απομνημονεύματα της Β' Πολιορκίας του Μεσολογγίου», Αθήναι 1956.
^ Κωστή Παλαμά: «Ύμνος Εκατονταετηρίδος», Αθήναι 1926.
^ Στεφ. Παπαδόπουλου: «Ένα σκλαβωμένο Ελληνόπουλο από το Μεσολόγγι», Ιωάννινα 1971.
^ Κων. Πετρονικολού: «Προσκυνητής στο Μεσολόγγι», Γιάννινα 1969.
^ Ιω. Ραζή - Κότσικα: «Συμβολή εις την Ιστορίαν των Πολιορκιών και της Εξόδου του Μεσολογγίου», Αθήναι 1932. ^ Κων. Πετρόπουλου: «Σκηνές Εθνικού Μεγαλείου», Αθήνα 1971.
^ Σπ. Σακαλή: «Μεσολόγγι 1826, Τύχη Οικογένειας Ι.Ι. Μάγερ και Κατάλογος των Αιχμαλώτων της Εξόδου». Αθήνα 2000.
^ Διον. Σολωμού: «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι».
^ Διον. Σολωμού: «Η Γυναίκα της Ζάκυθος».
^ Νικ. Σπηλιάδου: «Απομνημονεύματα του 21», Αθήναι 1852-59.
^ Σπυρομήλιου: «Απομνημονεύματα της Β' Πολιορκίας του Μεσολογγίου 1825-1826», Αθήναι 1959.
^ Κων. Στασινοπούλου: «Οι Μεσολογγίται», Αθήναι 1926.
^ Σπ. Τρικούπη: «Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως», Αθήναι 1888.
^ «Φίλος του Νόμου», Ύδρα 1826.
^ Auguste Fabre: «Histoire du Siege de Missolonghi», Paris 1827.
^ Thomas Gordon: «History of the Greek Revolution», T. 1-2, Edinburgh 1832.
^ Samuel G. Howe: «An Historical Sketch of the Greek Revolution», New York 1828.
^ A.N. Mauro: «La Catastrofe di Mesolongi», Napoli 1830.
Αναδημοσίευση από το περιοδικό: ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΜΑΡ. - ΑΠΡ. 2009
Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον www.egolpion.com
Η Ιερά Μητρόπολις Κερκύρας, Παξών και Διαποντίων Νήσων αναγγέλει με συγκίνηση την εν Κυρίω κοίμηση της Ηγουμένης της Ι.Μ. Κυράς των Αγγέλων Λευκίμμης Ευπραξίας μοναχής.
