Για μια καλύτερη κατανόηση του φαινομένου των εξαρτήσεων

 Το θέμα μας σήμερα αποτελεί μια εντυπωσιακή αντίφαση του σύγχρονου ανθρώπου. Συγκεκριμένα, μας απασχολεί η προθυμία του για εξαρτήσεις στην καρδιά μιας εποχής η οποία έχει με κόπο κατακτήσει και τώρα απολαμβάνει την πανηγυρική διακήρυξη της ανεξαρτησίας του! Το παράδοξο έγκειται δηλαδή στο γεγονός ότι όσο προοδεύει η εξωτερική ανεξαρτησία του ανθρώπου από δεσμευτικούς παράγοντες (τυραννίες κάθε είδους), τόσο περισσότερο εφευρίσκονται τρόποι δέσμευσης της εσωτερικής ελευθερίας του.

Έχω τη γνώμη ότι βοηθά στην μελέτη του φαινομένου των εξαρτήσεων η γενικώτερη «μακροσκοπική» τους θεώρηση ως ενιαίου προβλήματος, έτσι ώστε να αναζητηθούν πολιτισμικές και ψυχολογικές αιτίες. Διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος να προσεγγίζονται αποσπασματικά και με ανεπαρκή μέτρα. Κατά καιρούς μάλιστα ακούγονται απόψεις που προσπαθούν να εξηγήσουν την αύξησή τους, οι οποίες όμως επικαλούνται συνήθως ένα και μοναδικό αίτιο, π.χ. άλλοι την αποδίδουν στην αποθρησκειοποίηση της κοινωνίας μας, άλλοι στην αμέλεια της πολιτείας και της αστυνομίας, άλλοι στην προϊούσα ηθική φθορά της εποχής κ.ο.κ.

Ενώ όλες οι παραπάνω ερμηνείες εμπεριέχουν αλήθεια, αισθάνομαι ότι δεν έχουμε αναπτύξει στον ευρύτερο κοινωνικό (αλλά και εκκλησιαστικό) χώρο μια βαθύτερη κατανόηση του φαινομένου. Έτσι στερούμαστε της δυνατότητας για πολύπλευρη και επιτυχημένη δράση, τόσο προληπτική όσο και θεραπευτική.

Ποιά είναι η κλινική σημασία των εξαρτήσεων από ψυχιατρικής πλευράς κατ’ αρχήν; Η εμπειρία δείχνει πως αυτές έχουν τη δυνατότητα να αποβούν για τον ψυχισμό κάτι από τα ακόλουθα:

1) Τρόπος έκφρασης τής κατάθλιψης και ταυτόχρονα μέσο «παρηγοριάς» από αυτήν,

2) Αυτοσχέδια αγχόλυση, ανάλογης κλινικής σημασίας με τη χρήση ουσιών,

3) Έκφραση καταναγκαστικής παθολογίας με τη μορφή της συλλογής πληροφορίας η αγορών η ηδονής,

4) Σε οριακές προσωπικότητες αυταπάτη ότι απέκτησαν ταυτότητα και ότι την τροποποιούν κατά βούληση,

5) Κανάλια διοχέτευσης τής διαστροφικής παθολογίας.

Συνεπώς, ένας τόσο διαφορετικός πληθυσμός, για να συγκλίνει στην ίδια συμπεριφορά της εξάρτησης, αναγκαστικά χρειάζεται και άλλης τάξεως συνθήκες, δηλαδή μη κλινικές, που θα λειτουργήσουν ως «οργανωτές». Και αυτές οι συνθήκες είναι σύγχρονοι κοινωνικοπολιτισμικοί παράγοντες, που έχουν αναμφίβολα πολλαπλασιαστή σε ασύλληπτο βαθμό σε σύγκριση με το πρόσφατο παρελθόν.

Ενώ το φαινόμενο της εξάρτησης υπήρχε σε όλες τις εποχές και σε όλους τους τόπους, οι ρίζες της πρόσφατης διόγκωσής του πρέπει να αναζητηθούν στο πέρασμα από τη νεωτερικότητα στη μετανεωτερικότητα. Συγκεκριμένα, αυτό αντιστοιχεί στο πέρασμααπό τον λόγο στην εμπειρία, από την πειθώ στη σαγήνη.

Στους νεωτερικούς χρόνους το κέντρο βάρους βρίσκεται στη διάνοια η οποία πρέπει να πεισθή, ενώ κατά την μεταμοντέρνα εποχή βρίσκεται στο οπτικό νεύρο και στις υπόλοιπες αισθήσεις οι οποίες πρέπει να διεγερθούν. Έτσι είναι προφανές ότι ανοίγει ο δρόμος για την ψυχοδυναμική της εξάρτησης αφού αυτή αποτελεί μη ορθολογικό γεγονός.

Σε τι συνίσταται η μετανεωτερικότητα την οποία διανύουμε; Έχει γίνει παράλληλη, σχεδόν συνώνυμη, με την κοινωνία του θεάματος και του κυβερνοχώρου. Η κοινωνία του θεάματος έχει αποικίσει τη σύνολη καθημερινότητά μας, με απώτερη φιλοδοξία να αναγκάσει το ψυχικό όργανο να της παραδοθή. Η τεχνολογία έχει επιτρέψει εν τω μεταξύ μια ασύλληπτη για το παρελθόν πρόσβασή μας στις ποικίλες παραλλαγές του θεάματος.

Παράλληλα μία άλλη πραγματικότητα που είχε προηγουμένως αναπτυχθή κατά τον εικοστό αιώνα επέτρεψε και αυτή με τη σειρά της να διαμορφωθή αυτή η γενικώτερη ευπάθεια προς τις εξαρτήσεις. Πρόκειται για την κοινωνία τής αφθονίας, στην οποία τα εξαρτησιογόνα αντικείμενα (ουσίες, ψώνια, δραστηριότητες) παρέχονται σε ποσότητες και με εύκολη πρόσβαση.

Ο συνδυασμός αυτών των δύο κοινωνικών και πολιτισμικών εξελίξεων επέφερε αλλοιώσεις και στον ανθρώπινο ψυχισμό, τουλάχιστον σε εκείνους τους ψυχισμούς οι οποίοι χαρακτηρίζονταν από κάποια ευαλωτότητα βιολογικής προδιάθεσης.

Πράγματι, στο φαινόμενο των εξαρτήσεων αναδεικνύεται ολόκληρη η ψυχοσωματική διάσταση του ανθρώπου. Για παράδειγμα, είναι παρατηρημένο ότι ευνοείται η εξαρτητική συμπεριφορά σε προσωπικότητες που έχουν εντονώτερο το στοιχείο είτε τής παρορμητικότητας είτε τής καταναγκαστικής εμμονής, προδιαθέσεις και οι δύο με βιολογική προέλευση.

Αλλά θα φτωχαίναμε το φαινόμενο αν περιοριζόμαστε στην θετικιστική μείωσή του απλά σε μια οργανικότητα. Παρά τους έντονους πειρασμούς που προέρχονται από την ίδια την σύγχρονη ψυχιατρική και την ψυχολογία να σκεφτόμαστε μόνο βιολογικά, οι εξαρτήσεις ξεδιπλώνουν τη πραγματική τους φύση όταν αντιμετωπιστούν ως πολυπαραγοντικά προβλήματα, δηλαδή ωςστάσεις που πηγάζουν από τη συνθετότητα της ανθρώπινης φύσης. Και ως τέτοια απαιτούν και την ψυχολογική και την κοινωνικοπολιτισμική θεώρηση.

Στην ψυχολογική προσέγγιση κεντρική σημασία κατέχει η έννοια του ελέγχου. Στις εξαρτήσεις το υποκείμενο παλεύει σκληρά με τον έλεγχο ο οποίος καθίσταται έμμονη ιδέα. Αυτή η πάλη λαμβάνει δύο μορφές συνήθως. Η μία έγκειται στη διαμόρφωση συνθηκών τέτοιων που να επιτρέπουν πράγματι τον έλεγχο. Για παράδειγμα, το εξαρτημένο από τις αγορές άτομο ελέγχει την πραγματικότητα που το περιβάλλει ικανοποιώντας όλες τις επιθυμίες του, όπως επίσης και ο εξαρτημένος από το φαγητό. Επί πλέον αρκετοί από τους εξαρτημένους από πρόσωπα επιτυγχάνουν να τα ελέγξουν επιβάλλοντας τη βούλησή τους και εκμαιεύοντας τις συμπεριφορές που θέλουν.

Μια άλλη παραλλαγή εντοπίζεται στους εξαρτημένους οι οποίοι αγωνίζονται για τήν φαντασίωση του ελέγχου. Εδώ ανήκουν οι εξαρτημένοι από ουσίες οι οποίοι συνήθως αναπτύσσουν τη γνωστή υπερβολική αυτοπεποίθηση που τους κάνει να ισχυρίζονται πως δεν είναι εξαρτημένοι και όποτε θέλουν είναι ικανοί να σταματήσουν τη χρήση, άρα έχουν τον έλεγχο. Ακόμη, σε αυτούς που βαυκαλίζονται με τη φαντασίωση του ελέγχου ανήκουν και οι εξαρτημένοι από τον κυβερνοχώρο (είτε από την πορνογραφία είτε από τα διαδικτυακά παιγνίδια), αφού σχηματίζουν την αυταπάτη ότι θέτουν υπό τον απόλυτο έλεγχό τους το αντικείμενο της επιθυμίας τους (ποθητή γυναίκα, εχθρό κτλ).

Η περίπτωση αυτή της ψευδαίσθησης του ελέγχου νομίζω ότι αξίζει να συγκεντρώσει περισσότερο την προσοχή μας διότι συνδέεται με το ζήτημα τής σχέσης. Ανοίγει μπροστά μας την ανικανότητα η την απροθυμία του εξαρτημένου ατόμου για αληθινή και ουσιαστική σχέση. Μια τέτοια σχέση είναι προφανές πως δεν είναι δυνατό να περιλαμβάνει έλεγχο του άλλου· αντίθετα, είσοδος σε σχέση σημαίνει κάποιου βαθμού αυτοπαράδοση στη διαδικασία αλλαγής μέσω του άλλου, σημαίνειεκούσια άρνηση να ελέγξεις τον άλλο αφού αυτό θα σήμαινε έλλειψη σεβασμού και άρα έλλειψη αγάπης.

Έτσι η αύξηση των εξαρτήσεων στην εποχή μας υπαινίσσεται κάποιου βαθμού αναπηρία στη διαμόρφωση και διατήρηση υγιών σχέσεων. Συνεπώς ένα έλλειμα αγάπης προκύπτει εδώ, τουλάχιστον ως προς το αποτέλεσμα αφού είναι πιθανό η πρόθεση για σχέσεις αγάπης να είναι εντονώτερη στην εποχή μας. Έτσι αναδεικνύεται ένα τραγικά μεγάλο χάσμα, αφού το αίτημα να αγαπηθή κάποιος αυξάνεται δραματικά, αλλά και ο φόβος μπροστά στην αγάπη επίσης.

Η ψευδαίσθηση του ελέγχου παρέχει μια φαντασίωση παντοδυναμίας, η οποία υπήρξε ανέκαθεν πολύ δημοφιλής για τον άνθρωπο. Εκείνος ο οποίος θα χρησιμοποιήσει την εξάρτηση για να αισθανθή παντοδύναμος, ως αντιστάθμισμα σε κάποιο ναρκισσιστικό τραύμα, το κάνει επειδή η φαντασίωση παρέχει μεγαλύτερη απόλαυση από την πραγματικότητα. Εδώ είναι αναγκαία η διάκριση ανάμεσα στην απόλαυση και στη χαρά, άγνωστη για πολλούς, μια άγνοια στην οποία βασίζεται ο μηχανισμός της εξάρτησης.

Δεν θα ήταν σωστό να ισχυριστούμε ότι το εξαρτημένο άτομο έχει προσδεθή στο αντικείμενο που το ελκύει. Αν θέλουμε να ακριβολογήσουμε θα πρέπει να πούμε ότι το εξαρτημένο άτομο έχει προσδεθή συναισθηματικά στη διαδικασία αναζήτησης και ανεύρεσης του αντικειμένου αυτού. Δηλαδή στην έντονη ψυχοσωματική εμπειρία, σε αυτό που ο κόσμος ονομάζει «αδρεναλίνη». Αυτό ακριβώς είναι και το χαρακτηριστικό που καθιστά την εξάρτηση μια αυτοερωτική διαδικασία. Κέντρο αναφοράς είναι η αίσθηση και εμπειρία του ίδιου του υποκειμένου.

Αν αυτά συμβαίνουν σε κάθε είδους εξάρτηση, δραματικό είναι όταν λαμβάνουν χώρα σε εξαρτήσεις από πρόσωπα. Ενώ τότε απέναντι βρίσκεται ένας πραγματικός άλλος, με σάρκα και οστά, στην ενδοψυχική πραγματικότητα αυτός ο άλλος δεν υπάρχει καθ’ εαυτόν, υπάρχει μόνο ως καμβάς και ως πρόσχημα για να ξαναπαιχτή για μια ακόμη φορά το παιγνίδι του «κυνηγιού» και της ανεύρεσης εκείνης που σημαίνει είτε καθυπόταξη είτε εξασφάλιση, ανάλογα σε ποιά πλευρά της «σχέσης» έχει τοποθετηθή κανείς.

Αληθινή σχέση είναι συνώνυμη με την ελευθερία. Όταν έχει εγκατασταθή φόβος μπροστά στην ελευθερία, που συνιστά διαχρονικό πειρασμό της ανθρώπινης φύσης, κυρίαρχο μέλημα του ψυχισμού γίνεται η αποφυγή του τραύματος, η της επανάληψής του αν υπάρχει σχετική δυσάρεστη εμπειρία. Αυτό με τη σειρά του γεννά την ανάγκη καταφυγής και υποταγής σε ένα άλλο «εγώ» το οποίο δομείται φαντασιακά ώστε να παρέχει την ψευδαίσθηση ελέγχου: είτε στο άτομο από το οποίο κανείς εξαρτάται, είτε στο τεχνητό «εγώ» του υπολογιστή, είτε στην προσωποποιημένη ουσία κ.ο.κ. Εδώ χρειάζεται να θυμηθή κανείς και τις εξαρτήσεις από πρόσωπα, οι οποίες αναπτύσσονται τόσο στο πλαίσιο του ζευγαριού όσο και σε νοσηρές ομάδες όπως οι σέκτες.

Εξ άλλου η κατάρρευση των ιδεολογιών, μεταξύ των οποίων και των θρησκευτικών, άφησε ένα κενό όχι μόνο στον χώρο των ιδεών. Πρωτίστως δημιούργησε κενό στον ψυχισμό το οποίο έλαβε τη μορφή του υπαρξιακού κενού, ακόμη και της ψυχοπαθολογίας. Ένα συγκροτημένο σύστημα ιδεών έχει τη δύναμη να μετουσιώνει (στην καλύτερη περίπτωση) η να νομιμοποιεί (στη χειρότερη) στοιχεία που ο ψυχισμός θεωρεί απαράδεκτα, διοχετεύοντάς τα σε συλλογικές σκοπιμότητες. Χωρίς την ιδεολογία ο ψυχισμός μένει έκθετος μπροστά στις διαλυτικές και επιθετικές ενορμήσεις του, για τις οποίες η ιδεολογία αποτελούσε ένα λειτουργικό άλλοθι (όχι πάντα χωρίς κακές συνέπειες βέβαια). Η ανάγκη λοιπόν υπέρβασης του υπαρξιακού κενού η και χάους καταλήγει αναπόφευκτα σε τεχνικές ψευδοπλήρωσής του μέσω αντικειμένων η εμπειριών.

Εννοείται ότι πραγματική πλήρωση δεν συμβαίνει ποτέ με τον τρόπο της εξάρτησης, γι’ αυτό και πολύ σύντομα μετά την πρώτη απόλαυση ο ψυχισμός πιέζει για επανάληψη της εμπειρίας σαν το αέναο βασανιστήριο του Σίσυφου. Άλλωστε σε αυτή την επαναληπτικότητα βασίζεται όλη η δύναμη της εξάρτησης.

Αυτά τα δύο στοιχεία χρειάζεται να μας προβληματίσουν ιδιαίτερα όταν συναντούμε την εξάρτηση από εκκλησιαστικά πρόσωπα. Εδώ βλέπει κανείς πράγματι την υψηλή συχνότητα με την οποία συναντώνται τόσο το ιστορικό ενός ατομικού ψυχικού τραύματος (εξ αιτίας του οποίου το πρόσωπο διστάζει να συνδεθή με ουσιαστική σχέση προτιμώντας την εξάρτηση) όσο και η απουσία θεολογίας το κενό της οποίας πασχίζει να καλύψει η απόλαυση που αντλεί ο εξαρτημένος από ένα άλλο πρόσωπο.

Συμπερασματικά, η εξάρτηση αποτελεί οπωσδήποτε νόσο του συγκεκριμένου προσώπου, αλλά ταυτόχρονα και νόσο του πολιτισμού μας, ακόμη και του συγκεκριμένου συλλογικού κλίματος στο οποίο ανήκει κάποιος (οικογένεια, σέκτα, Εκκλησία κ.α.). Μας υπενθυμίζει με αρνητικό τρόπο πως πρέπει να λειτουργεί φυσιολογικά η ανθρώπινη φύση και μας χρεώνει με μια γενικώτερη διαβούλευση για τις μορφές δημόσιας και ιδιωτικής ζωής τις οποίες οργανώνουμε. Ειδικά για την Εκκλησία μας παρακινεί να αναστοχαστούμε πάνω στην αληθινή πνευματική ζωή και να αναμετρηθούμε με την μνημειώδη αλήθεια ότι «όπου το Πνεύμα Κυρίου εκεί ελευθερία» (Β  Κορ. 3: 17).

 Προτάσεις για μελέτη

 -π. Αθανασίου Γκίκα, Το πρόβλημα των ναρκωτικών και η αντιμετώπισή του από μέρους της Εκκλησίας, εκδ. Τέρτιος

-Α. Κοκκέβη, Γ. Κίτσος, Α. Φωτίου, Εφηβεία: συμπεριφορές και ψυχοκοινωνική υγεία, εκδ. Βήτα

-Ζαν Μπωντριγιάρ, Η καταναλωτική κοινωνία, εκδ. Νησίδες

-Ζύγκμουντ Μπάουμαν, Ζωή για κατανάλωση, εκδ. Πολύτροπον

-Κατερίνας Μάτσα, Ψάξαμε ανθρώπους και βρήκαμε σκιές: το αίνιγμα της τοξικομανίας, εκδ. Άγρα

-Τόμας Έρικσεν, Η τυραννία της στιγμής: γρήγορος και αργός χρόνος στην εποχή της πληροφορίας, εκδ. Σαββάλας

-π. Βασιλείου Θερμού, Οι δικοί μου οι ξένοι, εκδ. Εν πλω

-του ιδίου, Περάσματα στην απέναντι όχθη, εκδ. Εν πλω

-του ιδίου, Οδύνη Σώματος Χριστού, εκδ. Ακρίτας

-του ιδίου, Το αναδυόμενο νεανικό πρόσωπο μέσα στο τοπίο των νέων τεχνολογιών της εικόνας και της επικοινωνίας, Σύναξη, τ. 109

-----------------------------

π. Βασίλειος Θερμός: Για μια καλύτερη κατανόηση του φαινομένου των εξαρτήσεων


(Ομιλία στο Ηράκλειο, σε εκδήλωση της Ι. Αρχιεπισκοπής Κρήτης, παρουσία του Σεβ. Αρχιεπισκόπου Κρήτης κ. Ειρηναίου)

--------------------------------


Πηγή: πηγή
πηγή

Κύριε... ακούς

Όταν η προσευχή που επαναλαμβάνεται
Δεν εισακούεται
Μια άλλη προσευχή
Πιο γνήσια απ' την πρώτη
Βγαίνει δειλά απ' τα σπλάχνα!
"Κύριε, ΑΚΟΥΣ".
Κύριε, είναι φτηνό
Να σε θυμόμαστε μόνο για να ζητήσουμε.
Είναι φτηνό Κύριε
Να 'μαι τόσο φτηνός όταν ψελλίζω την προσευχή μου!
Κύριε, ακούς ...και προπαντός
ΞΕΡΕΙΣ περισσότερα απ' τον καθένα μας.
Περισσότερα από μένα για μένα
Για όσα ήρθανε κι όσα μέλλει να 'ρθούνε.
Κύριε, δέξου με για δούλο Σου
Και γίνε η ισχύς μου.
Μονάχα το έλεός Σου, Κύριε
Για να διαβώ το μονοπάτι μου...
Μονάχα το έλεός Σου
Για να Σε βρω!
Αμήν.

πηγή

Υμνογραφική προσέγγιση της Θεολογίας της εορτής του Γενεθλίου της Θεοτόκου.

06ΣΕΠ

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Εισαγωγικά.

H εορτή του Γενεθλίου της Θεοτόκου είναι η πρώτη μεγάλη εορτή του Εκκλησιαστικού έτους, το οποίο αρχίζει την 1η Σεπτεμβρίου.

Τούτο βέβαια δεν είναι τυχαίο γεγονός, αλλά οι θειότατοι Πατέρες της Εκκλησίας καθόρισαν να εορτάζεται πρώτα-πρώτα η Γέννηση της Θεοτόκου γιατί η Θεοτόκος είναι η αρχή της σωτηρίας του ανθρωπίνου γένους. Η Γέννηση της Θεοτόκου αποτελεί την απαρχή των εορτών. Είναι η πρώτη από τις νόμιμες και υποτυπώδεις σκιές αλλά είναι και η αρχή αυτών που έχουν σχέση με την Χάρη και την Αλήθεια(Ιωσήφ Βρυέννιος).

Ήδη από τον 5ο αιώνα συγκαταλέγεται αυτή στις μεγάλες Θεομητορικές εορτές και εορταζόταν στις 8 Σεπτεμβρίου στα Ιεροσόλυμα, στο Ναό της Αγίας  Άννης κοντά στην Προβατική Κολυμβήθρα, όπου κατά την παράδοση ευρισκόταν το σπίτι των Θεοπατόρων Ιωακείμ και Άννης. Πρωταρχική δε πηγή όσων γνωρίζουμε για την εορτή είναι το Πρωτευαγγέλιο του Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου.

«Σήμερα ολόκληρη η κτίση ένιωσε τον εαυτό της καλύτερο και λαμπρότερο, αφού έλαμψε το κοινό στολίδι του σύμπαντος – γεννήθηκε όχι απλώς η Παρθένος, αλλά μάλλον η οικουμένη ολόκληρη», αναφωνεί ο ιερός Καβάσιλας.

Η Γέννηση της Κυρίας Θεοτόκου από στείρα μητέρα, την Αγία Άννα, «αποτελεί αιτία παγκοσμίου χαράς», διότι η Παναγία μας, ως νέα «ρίζα του γένους ημών», όπως αποκαλείται στα τροπάρια της εορτής, «έλυσε την ανθρώπινη στείρωση» (άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός) του πνευματικώς νεκρού, στείρου και άγονου κόσμου και έτσι «μπόρεσε να μας φέρει το άνθος της ζωής… τον γλυκύτατο καρπό, τον Σωτήρα Χριστό…».

«Οι άνθρωποι έκαναν πολλά φυσικά παιδιά, αλλά δεν μπορούσαν να γεννήσουν το μόνο παιδί που έπρεπε να φέρουν στον κόσμο, δεν μπορούσαν να γεννήσουν τον Θεό» (περιοδ. « Όσιος Γρηγόριος»).

Έτσι, ενώ η ανθρώπινη φύση περιπλανιόταν σκοντάφτοντας σαν τον εκ γενετής τυφλό, ο Θεός την ελέησε και της έδωσε τον αξιοθαύμαστο οφθαλμό, την Παρθένο, η οποία, σαν να ήταν ο ύψιστος εκπρόσωπος του ανθρωπίνου γένους, «αν και δεν είχε τίποτε περισσότερο από τούς άλλους ανθρώπους όλων των εποχών, μπόρεσε να διαφύγει, μόνη αυτή, την κοινή αρρώστια», την αμαρτία. «Μόνη αυτή αντιστάθηκε από την αρχή ως το τέλος σε κάθε κακία με τον έρωτα που είχε για τον Θεό, με τη ρωμαλεότητα της σκέψεώς της, την άγρυπνη προσοχή της, την ευθύτητα της θελήσεως και τη μεγαλειώδη σωφροσύνη της. Ενώ μπορούσε να αμαρτήσει, δεν αμάρτησε καθόλου, φανερώνοντας έτσι, πως ήθελε ο Θεός να είναι ο άνθρωπος σ αυτή την ζωή» ( Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας).

Με λίγα λόγια η Παναγία με τον αγώνα της έδειξε τον άνθρωπο, όπως αυτός δημιουργήθηκε, όπως δηλαδή ήταν στον Παράδεισο!

Oι  Υμνογράφoι της Εορτής.

Πρώτος από τους μεγάλους υμνογράφους εξύμνησε το Γεννέσιο της Υπεραγίας Θεοτόκου ο Ρωμανός ο Μελωδός ,ενώ Κανόνες στην εορτή συνέθεσαν οι Άγιοι Ιωάννης ο Δαμασκηνός ,Ανδρέας Κρήτης και Ιωσήφ ο Υμνογράφος. Ο Κανόνας του Ιωσήφ ψάλλεται την παραμονή της εορτής. Στιχηρά συνέθεσαν ο Πατριάρχης Σέργιος ο Αγιοπολίτης, ο Πατριάρχης Γερμανός , ο Ανατόλιος και άλλοι. Την ημέρα της εορτής ψάλλονται οι κανόνες του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού και του Αγίου Ανδρέα Κρήτης.

Το περιεχόμενο και η θεολογία των ύμνων

Τόσο κατά τα Προεόρτια(7 Σεπτεμβρίου) και τον Εσπερινό, όσο και την ημέρα της εορτής τονίζεται δεόντως ότι η Παρθένος Μαρία, που γεννήθηκε από το μέχρι τότε άτεκνο ζευγάρι Ιωακείμ και Άννας, έγινε το εκλεκτό σκεύος του Θεού για την ενσάρκωση του Ιησού Χριστού. Με τον τρόπο αυτό συνένωσε τα επουράνια με τα επίγεια. Έτσι στον Προεόρτιο Εσπερινό ψάλλουμε.

Τῆς παγκοσμίου τῷ κόσμῳ, χαρᾶς ἀνέτειλαν, αἱ νοηταὶ ἀκτῖνες, προμηνύουσαι πᾶσι, τὸν ἥλιον τῆς δόξης, Χριστὸν τὸν Θεόν, ἐν τῇ γεννήσει σου Ἄχραντε· σὺ γάρ μεσῖτις ἐδείχθης τῆς ἀληθοῦς, εὐφροσύνης τε καὶ χάριτος.(Από τον προεόρτιο Εσπερινό).

—————————–

Τὴν πάνσεπτόν σου γέννησιν, Παναγία Παρθένε ἁγνή, τῶν Ἀγγέλων τὰ πλήθη ἐν οὐρανῷ, καὶ ἀνθρώπων τὸ γένος ἐπὶ τῆς γῆς μακαρίζομεν·

—————————————-

Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! ὡς ἐξ ἀγόνου μητρός, καὶ ἀκάρπου στειρώσεως, ῥάβδος ἄνθος φέρουσα, ἀναφύεται σήμερον, ἡ Θεομήτωρ καὶ ἀπειρόγαμος…..

 ———————————-

Στην υμνογραφία της ημέρας της εορτής (8 Σεπτεμβρίου) εξαίρεται η σημασία της εορτής για τον άνθρωπο και την κτίση ολόκληρη και σημειώνεται η σημασία της εορτής για τον άνθρωπο και την κτίση ολόκληρη, αφού η Γέννηση της Θεοτόκου έγινε η αρχή και η αφετηρία της εκπλήρωσης στην γη των επαγγελιών του Θεού για την σωτηρία του κόσμου. Οι υμνογράφοι αποδίδουν με τα ποιήματά τους δοξολογία στον Ύψιστο και ευχαριστίες για την δωρεά αυτή στην Εκκλησία, η οποία και πανηγυρίζει το γεγονός. Σε αυτή την παγκόσμια χαρά συμμετέχει η Ορθόδοξη Εκκλησία πανηγυρικά και τιμά με τον δικό της τρόπο το Θεό και το γεγονός της αρχής της σωτηρίας του κόσμου.

Ἡ γέννησίς σου Θεοτόκε, χαρὰν ἐμήνυσε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ· ἐκ σοῦ γὰρ ἀνέτειλεν ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ λύσας τὴν κατάραν, ἔδωκε τὴν εὐλογίαν· καὶ καταργήσας τὸν θάνατον, ἐδωρήσατο ἡμῖν ζωὴν τὴν αἰώνιον.

Α. Στη γενέθλιο ημέρα της Θεοτόκου πανηγυρίζουν τα ουράνια με τα επίγεια και συνεορτάζει κάθε τι εγκόσμιο και υπερκόσμιο. Γιατί με την γέννηση αυτή οικοδομήθηκε ο κτιστός ναός « του τα πάντα κτίσαντος»

 ——————————

Ἀγαλλιάσθω οὐρανός, γῆ εὐφραινέσθω· ὁ τοῦ Θεοῦ γὰρ οὐρανός, ἐν γῇ ἐτέχθη, ἡ Θεόνυμφος αὕτη ἐξ ἐπαγγελία…(Κάθισμα Όρθρου)

——————————————————————

Συγχαίρει σοι σήμερον θεόφρον Ἄννα, ἡ οἰκουμένη· τοῦ λυτρωτοῦ γὰρ αὐτῆς, τὴν Μητέρα ἤνθησας, τὴν ἐκ ῥίζης βλαστήσασαν Δαυΐδ, δυνάμεως ῥάβδον ἡμῖν, φέρουσαν τὸ ἄνθος Χριστόν.(Ωδή δ΄Όρθρου)

Β. Το Γεννέσιο χαρακτηρίζεται:

1.Απαρχή της εποχής της Χάριτος

Σήμερον καρπογονεῖν ἡ χάρις ἀπάρχεται, ἐμφανίζουσα τῷ κόσμῳ Θεοῦ Μητέρα, δι᾿ ἧς τὰ ἐπίγεια, τοῖς οὐρανοῖς συνάπτεται, εἰς σωτηρίαν τῶν ψυχῶν ἡμῶν.(Στιχ.Εσπερινού).

2.Γεγονός παράδοξης Γέννησης.

Η πηγὴ τῆς ζωῆς, ἐκ τῆς στείρας τίκτεται, ἡ χάρις καρπογονεῖν, λαμπρῶς ἀπάρχεται(Τροπ.Αίνων)

3.Προάγγελος της μεγάλης χαράς για την ανθρωπότητα,για τους αγγέλους και τους αγίους στον ουρανό.

Σήμερον τῆς παγκοσμίου χαρᾶς τὰ προοίμια· σήμερον ἔπνευσαν αὖραι, σωτηρίας προάγγελοι· ἡ τῆς φύσεωςἡμῶν διαλέλυται στείρωσις· ἡ γὰρ στεῖρα μήτηρ δείκνυται, τῆς παρθενευούσης μετὰ τόκον τοῦ κτίσαντος, ἐξ ἧς τὸἀλλότριον οἰκειοῦται ὁ φύσει Θεός, καὶ τοῖς πλανηθεῖσι διὰ σαρκὸς σωτηρίαν ἀπεργάζεται, Χριστὸς ὁφιλάνθρωπος, καὶ λυτρωτὴς τῶν ψυχῶν ἡμῶν.

 ———————————

Ἀδὰμ ἀνακαινίσθητι, καὶ Εὔα μεγαλύνθητι, Προφῆται σὺν Ἀποστόλοις, χορεύσατε καὶ Δικαίοις, κοινὴ χαρὰ ἐν τῷκόσμῳ, Ἀγγέλων τε καὶ ἀνθρώπων, ἐκ τῶν Δικαίων σήμερον, Ἰωακεὶμ καὶ τῆς Ἄννης, γεννᾶται ἡ Θεοτόκος.(Εξαποστειλάριο)

Γ. Η πηγή όμως της παγκόσμιας χαράς ήταν οι Θεοπάτορες Ιωακείμ και η Άννα.

Ἡ παγκόσμιος χαρά, ἐκ τῶν δικαίων ἀνέτειλεν ἡμῖν, ἐξ Ἰωακεὶμ καὶ τῆς

Ἄννης, ἡ πανύμνητος Παρθένος·(Ιδιόμελο Εσπερινού)

 ——————————- 

Στεῖρα ἄγονος ἡ Ἄννα, σήμερον χεῖρας κροτείτω φαιδρῶς· λαμπροφορείτω τὰ ἐπίγεια, βασιλεῖς σκιρτάτωσαν· ἱερεῖς ἐν εὐλογίαις εὐφραινέσθωσαν, ἑορταζέτω ὁ σύμπας κόσμος· ἰδοὺ γὰρ ἡ Βασίλισσα καὶ ἄμωμος νύμφη τοῦ Πατρός, ἐκ τῆς ῥίζης τοῦ Ἰεσσαὶ ἀνεβλάστησεν, Οὐκ ἔτι γυναῖκες ἐν λύπαις τέξονται τέκνα· ἡ χαρὰ γὰρ ἐξήνθησε, καὶ ἡ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων ἐν κόσμῳ πολιτεύεται.(Ιδιόμελο Εσπερινού)

 —————————–

Δι᾿ Ἀγγέλου προρρήσεως, γόνος πάνσεπτος, ἐξ, Ἰωακεὶμ καὶ τῆς Ἄννης τῶν δικαίων, σήμερον προῆλθες Παρθένε, οὐρανὸς καὶ θρόνος Θεοῦ, καὶ δοχεῖον καθαρότητος, τὴν χαρὰν προμηνύουσα παντὶ τῷ κόσμῳ, τῆς ζωῆς ἡμῶν πρόξενε, κατάρας ἀναίρεσις, εὐλογίας ἡ ἀντίδοσις.

-Με τους ύμνους επίσης τονίζεται ο εορτασμός της Εκκλησίας ,όπως στο παρακάτω  στίχο από Ιδιόμελο του Εσπερινού.

(Η Παρθένος) Τίκτεται, καὶ ἡ Ἐκκλησία τὴν ἑαυτῆς εὐπρέπειαν καταστολίζεται…

Δ. Εξαίρεται δε ακόμα και η ικανοποίηση των Θεοπατόρων Ιωακείμ και Άννας.

Ἡ παγκόσμιος χαρά, ἐκ τῶν δικαίων ἀνέτειλεν ἡμῖν, ἐξ Ἰωακεὶμ καὶ τῆς Ἄννης, ἡ πανύμνητος Παρθένος, ἥτις δι᾿ ὑπερβολὴν ἀγαθότητος, ναὸς Θεοῦ ἔμψυχος γίνεται, καὶ μόνη κατὰ ἀλήθειαν, Θεοτόκος γνωρίζεται. Αὐτῆς ταῖς ἱκεσίαις Χριστὲ ὁ Θεός, τῷ κόσμῳ τὴν εἰρήνην κατάπεμψον, καὶ ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν τὸ μέγα ἔλεος.(Ιδιόμελο Όρθρου –Γερμανού)

——————————————————

Ἰωακεὶμ καὶ Ἄννα ὀνειδισμοῦ ἀτεκνίας, καὶ Ἀδὰμ καὶ Εὔα, ἐκ τῆς φθορᾶς τοῦ θανάτου, ἠλευθερώθησαν, Ἄχραντε, ἐν τῇ ἁγίᾳ γεννήσει σου..(Κοντάκιο)

———————————–

Ἡ προσευχὴ ὁμοῦ καὶ στεναγμός, τῆς στειρώσεως καὶ ἀτεκνώσεως Ἰωακείμ τε καὶ Ἄννης, εὐπρόσδεκτος, καὶ εἰς τὰ ὦτα Κυρίου ἐλήλυθε, καὶ ἐβλάστησαν καρπὸν ζωηφόρον τῷ κόσμῳ·..(Οίκος)

————————————–

Ε. Στην υμνογραφία της εορτής εκτός από ύμνους εγκωμίων και προσευχής, υπάρχουν και ύμνοι εποικοδομητικής διδαχής με θεολογικές προεκτάσεις για την αληθινή ερμηνεία και κατανόηση του γεγονότος της Γέννησης της Παναγίας. Έτσι παρατηρούμε ότι:

1.Η προσωρινή εκείνη στείρωση και ατεκνία του ζεύγους Ιωακείμ και Άννας, παραχωρημένη από τον Θεό είχε βαθύτερο σκοπό.

Ἡ τῆς στειρώσεως μεταβολή, τὴν κοσμικὴν τῶν ἀγαθῶν, διέλυσε στείρωσιν, καὶ τρανῶς τὸ θαῦμα Χριστὸν ὑπέδειξε, βροτοῖς ἐπιδημήσαντα.(Τροπ.ή Ωδής).

2.Από την ρίζα του οικογενειακού δένδρου του Ιεσσαί θα προερχόταν η Θεόπαις Μαριάμ, ο νέος βλαστός που θα συντελούσε στην κατά Θεό ανάπλαση του κόσμου.

Ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαί, καὶ ἐξ ὀσφύος τοῦ Δαυΐδ, ἡ θεόπαις Μαριάμ, τίκτεται σήμερον ἡμῖν, καὶ νεουργεῖται, ἡ σύμπασα καὶ θεουργεῖται(τροπ.Όρθρου)

3.Σε μερικούς ύμνους πάλι βρίσκουμε συμβολικές παρομοιώσεις της Παναγίας, που θέλουν να προσδιορίσουν το ρόλο της στο Απολυτρωτικό έργο του Χριστού.

..ἰδοὺ γὰρ τοῦ φωτὸς ὁ νυμφών, καὶ ἡ βίβλος τοῦ λόγου τῆς ζωῆς, ἐκ γαστρὸς προελήλυθε, καὶ ἡ κατὰ ἀνατολὰς πύλη ἀποκυηθεῖσα, προσμένει τὴν εἴσοδον τοῦ Ἱερέως τοῦ μεγάλου, μόνη καὶ μόνον εἰσάγουσα Χριστὸν εἰς τὴν οἰκουμένη..(Στιχ.Εσπερινού)

4.Σε άλλους ύμνους τονίζεται επίσης με έμφαση η ιδιαιτερότητα της Παναγίας που ως Θεοτόκος ξεπέρασε όλες τις ομόφυλές της σε ευλογία Θεού.

Εἰ καὶ θείῳ βουλήματι, περιφανεῖς στεῖραι γυναῖκες ἐβλάστησαν, ἀλλὰ πάντων ἡ Μαρία τῶν γεννηθέντων, θεοπρεπῶς ὑπερέλαμψεν· ὅτι καὶ ἐξ ἀγόνου παραδόξως τεχθεῖσα μητρός, ἔτεκεν ἐν σαρκὶ τὸν ἁπάντων Θεόν, ὑπὲρ φύσιν ἐξ ἀσπόρου γαστρός·(Στιχ.Εσπερινού)

5.Ο απώτερος όμως και κύριος σκοπός της γέννησης της Παναγίας ήταν η ετοιμασία του θρόνου στον οποίο θα κάθιζε ο Θεός ,η  σκηνή στην οποία θα κατασκήνωνε με την Θεία του Ενανθρώπιση ο Λόγος του Θεού. Ο ίδιος δε ο Χριστός φρόντισε για την προετοιμασία του θρόνου του στην γη ,όπως φαίνεται στο παρακάτω Δοξαστικό του Εσπερινού.

Σήμερον, ὁ τοῖς νοεροῖς θρόνοις ἐπαναπαυόμενος Θεός, θρόνον ἅγιον ἐπὶ γῆς ἑαυτῷ προητοίμασεν, ὁ στερεώσας ἐν σοφίᾳ τοὺς οὐρανούς, οὐρανὸν ἔμψυχον, ἐν φιλανθρωπίᾳ κατεσκεύασεν· ἐξ ἀκάρπου γὰρ ῥίζης φυτὸν ζωηφόρον, ἐβλάστησεν ἡμῖν τὴν Μητέρα αὐτοῦ…

——————————————————————————–

Ας υμνήσουμε λοιπόν όλοι την αγία Παρθένο Μαρία, διότι από αυτή προήλθε το φως το αληθινό, που μας φωτίζει και μας αγιάζει.

Ας υμνήσουμε και ας τιμήσουμε εκείνη που έγινε ναός του Θεού και Μητέρα της Ζωής εξαιτίας της υπέρτατης καθαρότητάς της και της αγιότητας του βίου της. Ας υμνήσουμε και ας δοξολογήσουμε αυτή που φανέρωσε το θέλημα του Θεού, την κεκλεισμένη πύλη που βλέπει προς την Ανατολή και φώτισε τον κόσμο με την είσοδο του Δεσπότου Χριστού διαμέσου αυτής, της Υπεραγίας και Αειπαρθένου Θεοτόκου.

Και ας προσπαθήσουμε να την μιμηθούμε στην υπακοή της στο θέλημα του Θεού και στον τρόπο που διαφύλασσε πάντοτε τον εαυτό της καθαρό από τους πειρασμούς και από τις αμαρτίες.

Και τέλος, ας την παρακαλέσουμε εκτός από παράδειγμα να είναι και βοηθός μας στις θλίψεις του βίου και στον καθημερινό πνευματικό μας αγώνα.